آینده خلیج فارس، استوار بر اصل مسئولیتپذیری مشترک/ کشورهای ساحلی چه وظایفی دارند؟
بشیر اسماعیلی کارشناس مسائل بینالملل و عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی استان اصفهان در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری آنا با موضوع پیام راهبردی رهبر معظم انقلاب اسلامی درباره خلیج فارس اظهار کرد: خلیج فارس در طول تاریخ نهتنها یک پهنه آبی مهم، بلکه بخشی از هویت تاریخی، فرهنگی و تمدنی ایران و منطقه بوده است. این پهنه راهبردی که قرنها در متون جغرافیایی و تاریخی با همین نام شناخته شده، همواره نقشی تعیینکننده در شکلگیری مناسبات اقتصادی، سیاسی و امنیتی پیرامون خود داشته است.
وی ادامه داد: موقعیت جغرافیایی ویژه، منابع عظیم انرژی و پیوند آن با مسیرهای اصلی تجارت جهانی، خلیج فارس را به یکی از مهمترین مناطق ژئوپلیتیکی جهان تبدیل کرده است؛ نعمتی راهبردی که همزمان بخشی از حافظه تاریخی و هویت منطقهای ملتها نیز به شمار میآید.
اسماعیلی گفت: با این حال، تاریخ خلیج فارس همواره با طمع و مداخله قدرتهای فرامنطقهای همراه بوده است. از حضور و سلطهجویی استعمارگران اروپایی در سدههای گذشته گرفته تا رقابتهای قدرتهای بزرگ در دوران معاصر، این منطقه بارها صحنه تلاش بیگانگان برای کنترل مسیرهای دریایی و منابع انرژی بوده است. چنین مداخلاتی نهتنها ثبات منطقه را تحت تأثیر قرار داده، بلکه گاه به تشدید رقابتها و تنشها میان کشورهای منطقه نیز انجامیده است.
کارشناس مسائل بینالملل اضافه کرد: در برابر این روند، ملت ایران همواره نقشی مهم در پاسداری از امنیت و هویت خلیج فارس ایفا کرده است. تاریخ معاصر ایران سرشار از نمونههایی است که نشان میدهد مردم این سرزمین برای حفظ استقلال و تمامیت ارضی خود و دفاع از این پهنه راهبردی، هزینههای سنگینی پرداختهاند. این ایستادگی و جانفشانی، بخشی از سرمایه تاریخی و هویتی ایران در مواجهه با چالشهای منطقهای بوده است. از نادرشاه افشار تا رئیسعلی دلواری و از شهید مهدوی تا شهید تنگسیری، همه دلاورانی بودهاند که پای کار خلیج فارس ایران ایستادهاند.
عضو هیئت علمی دانشگاه تشریح کرد: در این میان، انقلاب اسلامی ایران را میتوان نقطه عطفی در تحولات منطقه دانست. این انقلاب با طرح ایده استقلال، نفی سلطه و تأکید بر اراده ملتها، معادلات سیاسی منطقه را دگرگون کرد. از این منظر، انقلاب اسلامی فقط یک تحول داخلی نبود، بلکه تأثیرات گستردهای بر گفتمان سیاسی و اجتماعی در سراسر منطقه گذاشت و نگاه تازهای نسبت به مفهوم استقلال و خوداتکایی میان ملتها ایجاد کرد.
وی بیان کرد: تحولات چند دهه اخیر نیز نشان داده است که ملتهای منطقه به تدریج بیش از گذشته نسبت به پیامدهای حضور قدرتهای خارجی در محیط امنیتی خود آگاه شدهاند. تجربههای مختلف در غرب آسیا نشان داده که حضور نظامی قدرتهای فرامنطقهای لزوماً به افزایش امنیت منجر نشده و در بسیاری موارد خود به عاملی برای پیچیدهتر شدن معادلات امنیتی تبدیل شده است. این واقعیت، زمینه را برای طرح دیدگاههایی فراهم کرده که بر ضرورت امنیت بومی و همکاری منطقهای تأکید دارند.
اسماعیلی توضیح داد: بر این اساس، آینده خلیج فارس را میتوان در چارچوبی تصور کرد که در آن کشورهای منطقه نقش اصلی را در تأمین امنیت و مدیریت تحولات ایفا میکنند. چنین چشماندازی بر اصل مسئولیتپذیری مشترک و گفتوگوی منطقهای استوار است و تلاش میکند مسیرهایی برای کاهش تنش و تقویت همکاری میان کشورهای ساحلی فراهم کند.
این کارشناس مسائل بینالملل یادآور شد: در این میان، مفهوم همسرنوشتی منطقهای اهمیت ویژهای دارد. کشورهای همسایه خلیج فارس بهرغم تفاوتهای سیاسی و فرهنگی در بسیاری از حوزهها دارای منافع مشترک هستند. امنیت انرژی، ثبات مسیرهای دریایی، توسعه اقتصادی و حفاظت از محیط زیست دریایی از جمله موضوعاتی است که همکاری میان کشورهای منطقه را ضروری میسازد. در چنین چارچوبی، تقویت گفتوگو و اعتمادسازی میتواند جایگزین رقابتهای فرساینده و وابستگی به بازیگران بیرونی شود.
عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی استان اصفهان (واحد شهرضا) افزود: ایران نیز به عنوان یکی از مهمترین کشورهای ساحلی خلیج فارس از ظرفیتها و سرمایههای ملی قابل توجهی برخوردار است. توانمندیهای انسانی، زیرساختهای اقتصادی، تجربههای تاریخی در مدیریت مسیرهای دریایی و موقعیت ژئوپلیتیکی ممتاز، مجموعهای از ظرفیتها را شکل داده که میتواند در خدمت توسعه و ثبات منطقه قرار گیرد. بهرهگیری از این ظرفیتها در کنار تعامل سازنده با همسایگان، میتواند زمینهساز شکلگیری نظم همکاریمحور در خلیج فارس باشد.
اسماعیلی تأکید کرد: این مهم با بازگشت به هویت اسلامی حاصل خواهد شد با فهم این حقیقت که دورههای «پکس بریتانیکا» و «پکس آمریکانا» به پایان رسیده و اکنون وقت رسیدن به دوران حاکمیت کشورهای اسلامی منطقه بر خلیج فارس است.
وی اضافه کرد: در این چارچوب، تنگه هرمز نیز به عنوان یکی از حیاتیترین گذرگاههای انرژی جهان، نقشی تعیینکننده در اقتصاد جهانی و امنیت منطقهای دارد. مدیریت هوشمندانه و مسئولانه این گذرگاه مهم، زمانی میتواند به سود ملتهای منطقه باشد که در فضایی مبتنی بر همکاری، اعتماد متقابل و احترام به حاکمیت کشورها دنبال شود. چنین رویکردی نهتنها به ثبات منطقه کمک میکند؛ بلکه میتواند الگویی برای شکلگیری نظم امنیتی بومی در خلیج فارس نیز فراهم آورد.
کارشناس مسائل بینالملل یادآور شد که در نهایت، خلیج فارس را باید نه صرفاً یک پهنه آبی، بلکه بخشی از سرنوشت مشترک ملتهای منطقه دانست. آینده این منطقه زمانی روشنتر خواهد بود که کشورهای ساحلی با تکیه بر ظرفیتهای درونی و همکاریهای منطقهای، مسیر توسعه و امنیت پایدار را در پیش گیرند و این میراث تاریخی را به بستری برای همگرایی و پیشرفت تبدیل کنند.
انتهای پیام/