جاسوس در تنگه هرمز/ روایت امریکایی از تهدید ایران در یک رمان

به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، تنگه هرمز به عنوان یکی از حیاتی‌ترین آبراه‌های جهان، همواره در کانون رقابت‌های ژئوپلیتیکی و راهبردی قرار داشته است. این اهمیت، نه تنها در اسناد سیاسی و نظامی، بلکه در آثار فرهنگی و ادبی نیز بازتاب یافته است. کتاب «Strait of Hormuz» نوشته دیویس بان (Davis Bunn) که در سال ۲۰۱۳ منتشر شده، نمونه‌ای از این دست آثار است که در قالب یک داستان جاسوسی، به سناریوی مسدودسازی این تنگه توسط ایران می‌پردازد .

بر اساس این گزارش، «Strait of Hormuz» سومین جلد از مجموعه ماجراهای «مارک رویس» (Marc Royce) است. دیویس بان، نویسنده این اثر، پیشتر مدیر اجرایی در اروپا، آفریقا و خاورمیانه بوده و اکنون مدرس نویسندگی خلاق در دانشگاه آکسفورد است. او بیش از هفت میلیون نسخه فروش داشته و آثارش به ۱۶ زبان ترجمه شده است .

این کتاب در ۳۳۴ صفحه توسط انتشارات Bethany House Publishers منتشر شده و در رده داستان‌های مهیج (thriller) و جاسوسی دسته‌بندی می‌شود . نشریاتی مانند Booklist و Publishers Weekly به ترتیب این اثر را «داستان مهیجی جذاب» و «گشودن دریچه خواننده به دنیایی چندفرهنگی و چندمذهبی» توصیف کرده‌اند .

داستان با یک تماس محرمانه از وزارت خارجه آمریکا آغاز می‌شود. مارک رویس، مأمور اطلاعاتی، مأموریت می‌یابد تا شایعات مربوط به یک عملیات پنهان از آسیا تا خاورمیانه را ردیابی کند. در مرکز این ماجرا، تهدید ایران برای مسدودسازی تنگه هرمز و قطع مسیرهای حیاتی کشتیرانی نفت قرار دارد .

رویس برای انجام مأموریت، خود را در ژنو و در پوشش تحقیق درباره پولشویی از طریق خرید و فروش آثار هنری گرانقیمت می‌یابد. اما ملاقات او با یک گالری‌دار سوئیسی با مرگ مشکوک آن فرد به پایان می‌رسد. در ادامه مشخص می‌شود که موساد نیز فردی را برای نظارت بر این عملیات اعزام کرده که از آشنایان قدیمی رویس است. تیمی کوچک گرد هم می‌آید تا با یک هدف واحد در برابر دشمنان متعدد به مبارزه برخیزند .

مهم‌ترین درون‌مایه کتاب، تمرکز بر تهدید ایران برای مسدودسازی تنگه هرمز است. این سناریو که در سال ۲۰۱۳ (دوران اوج تحریم‌های ایران) نوشته شده، مستقیماً به نگرانی‌های غرب از اختلال در عرضه نفت و افزایش تنش‌های جهانی اشاره کرد.

 کتاب به وضوح بر همکاری نزدیک سیا و موساد در مقابله با برنامه هسته‌ای و تهدیدات منطقه‌ای ایران تأکید دارد. شخصیت موساد به عنوان متحد و پشتیبان مأمور آمریکایی در میدان عمل ظاهر می‌شود .

کتاب در قالب کلاسیک داستان‌های جاسوسی نوشته شده: مأموری با اطلاعات اندک، بدون پشتیبانی و تنها با تکیه بر هوش و توانایی‌های شخصی، وارد میدان می‌شود. این الگو در آثار نویسندگانی مانند تام کلنسی و دانیل سیلوا نیز دیده می‌شود .

با وجود ژانر آمریکایی-اسرائیلی داستان، منتقدان به این نکته اشاره کرده‌اند که بان تلاش می‌کند دریچه‌ای به جهان چندفرهنگی و چندمذهبی خاورمیانه بگشاید و روایت خود را فراتر از کلیشه‌های رایج پیش ببرد .

کتاب «Strait of Hormuz» از جهاتی می‌تواند برای خواننده ایرانی حاوی نکات قابل تأمل باشد:

از یک سو، این اثر نشان‌دهنده نگاه امنیتی-تهدیدمحور غرب به ایران و به ویژه توانمندی‌های راهبردی ایران در تنگه هرمز است. روایت کتاب، ایران را به عنوان کنشگری تهاجمی و خواهان اخلال در نظم بین‌المللی ترسیم می‌کند.

از سوی دیگر، نباید فراموش کرد که این اثر در زمره ادبیات عامه‌پسند قرار دارد و هدف اصلی آن سرگرم‌سازی است، نه تحلیل سیاسی دقیق. با این حال، همین آثار عامه‌پسند هستند که در شکل‌گیری باورها و کلیشه‌های عمومی در جوامع غربی درباره ایران نقش قابل توجهی ایفا می‌کنند.

نکته دیگر، نگاه مسیحی-محافظه‌کارانه نویسنده است. دیویس بان نویسنده‌ای مسیحی است و آثار او اغلب در انتشارات دینی منتشر می‌شوند . این جهان‌بینی خاص نیز بر نوع نگاه او به خاورمیانه و ایران تأثیرگذار است.

کتاب «Strait of Hormuz» نمونه‌ای از نحوه بازتاب یافتن تنش‌های ژئوپلیتیک خلیج فارس در ادبیات داستانی غرب است. این اثر با وجود پیش‌فرض‌های امنیتی خود، می‌تواند برای خواننده ایرانی از دو جهت حائز اهمیت باشد: نخست، شناخت روایت رقیب از توانمندی‌های ایران در تنگه هرمز؛ دوم، درک این نکته که چگونه ادبیات عامه‌پسند می‌تواند به ابزاری برای شکل‌دهی به افکار عمومی درباره مسائل پیچیده سیاسی تبدیل شود. مطالعه این کتاب برای علاقه‌مندان به ادبیات سیاسی و ژئوپلیتیک منطقه توصیه می‌شود.