«خدمت به والدین ناتوان»؛ مصداق بارز جهاد اکبر/ روایت قرآنی از خدمت رهبر شهید به پدر نابینا

به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، رهبر معظم انقلاب در پیامشان به مناسبت اربعین رهبرعظیم‌الشان انقلاب ضمن اشاره به ویژگی ها و هنرهای رهبر انقلاب نکته ای را یادآور شدند.

ایشان در بخشی از پیام مطرح کردند: رهبر شهید از یک فرصت خاص دیگر در مسیر انجام وظیفه، بهره زیادی بردند که عموم مردم معمولاً از آن اطلاع ندارند. این‌طور تقدیر شده بود که سید جوانِ بشدت جویای علم و البته طالب عمل، در وقتی که پدر بزرگوارش در معرض نابینائی قرار داشت، پس از سالیانی زانو زدن در محضر اساتید عالی‌مقام، همه‌ زمینه‌های ظاهری پیشرفت علمی و آینده‌ساز در قم را رها کرده و با اعتماد به فضل الهی، خود را وقف پدر نماید.

تفضل الهی در پی این ایثار این‌گونه ظاهر شد که ناگهان سیدعلی خامنه‌ای در سنین قبل از سی‌ سالگی مانند خورشیدی از خراسان سر برآورد و بزودی یکی از ارکان فکری و مبارزاتی قلمداد شد و همزمان در علوم متداول هم پیشرفتهای قابل توجه‌ای نمود؛ به‌طوری‌که در سال های دهه پنجاه، دستگاه ساواک او را خمینی خراسان خوانده بود. باید بر این نکته تأکید کنم که این روند ترقی باطنی و ظاهری آن بزرگوار در مقاطع بعدی هم ادامه یافت.

«رَبِّ ارْحَمْهُمَا کَمَا رَبَّیَانِی صَغِیرًا»؛ روایت قرآنی از خدمت رهبر شهید به پدر نابینا

این گزارش در صدد است با بهره گیری از آیات قرآن کریم، این رفتار را از منظر «جایگاه نیکی به والدین در اسلام» تحلیل کند و نشان دهد که این خدمت، نه یک عمل شخصی، بلکه تجلی عملی «جهاد اکبر» و تفسیر عینی فرمان الهی در نیکی به پدر و مادر بوده است.

آیات نیکی به والدین؛ تکلیفی همسنگ عبادت

قرآن کریم در آیات متعددی، نیکی به والدین را بلافاصله پس از فرمان به توحید و پرستش خدای یگانه قرار داده است. این همجواری نشانگر اهمیت فوق العاده این فریضه الهی است.

الف) آیه ۲۳ سوره اسراء؛ تکریم والدین در کهنسالی

خداوند متعال میفرماید: «وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ وَلَا تَنْهَرْهُمَا وَقُلْ لَهُمَا قَوْلًا كَرِيمًا» .

«و پروردگارت مقرر کرد که جز او را نپرستید و به پدر و مادر احسان کنید. اگر یکی از آن دو یا هر دو در کنار تو به سالخوردگی رسیدند، به آنها «اُف» مگو و به آنها پرخاش مکن و با آنها سخنی شایسته بگو.»

سپس در آیه بعد می فرماید: «وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرًا» .

«و از سر مهربانی، بال فروتنی بر آنان بگستر و بگو: پروردگارا، آن دو را رحمت کن چنان که مرا در خردی پروردند.»

این آیه به روشنی بیان می‌کند که کهنسالی و ناتوانی والدین، زمان اوج نیاز آنان به احسان فرزند است. رهبر شهید در دوران نابینایی پدر، این فرمان الهی را به بهترین شکل به جا آوردند.

ب) آیه ۱۴ سوره لقمان؛ شکرگزاری از پدر و مادر در کنار شکر خدا

خداوند می فرماید: «وَوَصَّيْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْنًا عَلَى وَهْنٍ وَفِصَالُهُ فِي عَامَيْنِ أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوَالِدَيْكَ إِلَيَّ الْمَصِيرُ» .

«و ما به انسان درباره پدر و مادرش سفارش کردیم؛ مادرش او را با سستی روی سستی حمل کرد و از شیر باز گرفتنش در دو سال است [و سفارش کردیم] که شکرگزار من و پدر و مادرت باش که بازگشت [همه] به سوی من است.»

نکته قابل تأمل آنکه خداوند شکرگزاری از والدین را در کنار شکرگزاری از خود قرار داده است. این بدان معناست که احترام به پدر و مادر، عبادتی است که پاداش آن مستقیماً از سوی پروردگار داده می‌شود. رهبر شهید با خدمت به پدر نابینا، عملاً مشغول عبادتی بزرگ بودند.

ج) آیه ۱۵ سوره احقاف؛ دعای فرزند صالح برای والدین

خداوند در توصیف فرزند صالح میفرماید: «رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلَى وَالِدَيَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي إِنِّي تُبْتُ إِلَيْكَ وَإِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ» .

ترجمه: «پروردگارا، مرا توفیق ده که نعمتی را که به من و به پدر و مادرم ارزانی داشته‌ای شکرگزارم و کار شایسته‌ای که تو از آن خشنود باشی انجام دهم و فرزندانم را برای من شایسته گردان. من به سوی تو بازگشتم و از تسلیم شدگانم.»

این آیه نشان می‌دهد که یکی از ویژگی‌های بارز بندگان صالح خدا، توجه به والدین و درخواست مغفرت برای آنان است. رهبر شهید در عمل، مصداق کامل این آیه بودند؛ چراکه خدمت به پدر نابینا، عین شکرگزاری از نعمت‌های الهی بود.

تحلیل قرآنی «خدمت به والدین ناتوان»؛ مصداق بارز جهاد اکبر

امیر سرتیپ پوردستان، فرمانده اسبق نیروی زمینی ارتش، در تعریف جهاد گفته است: «جهاد اکبر، پا گذاشتن روی خواهشهای نفسانی است.» 

خدمت به والدین ناتوان، به ویژه در دوران کهنسالی و بیماری، نیازمند صبری عظیم و جهادی مستمر است. این خدمت، مصداق کامل جهاد اکبر است، زیرا فرد باید از خواسته‌های نفسانی خود (مانند آسایش، فراغت، توجه به امور شخصی) بگذرد تا به تکلیف الهی عمل کند.

۱. مفهوم «جناح الذل من الرحمة» در عمل رهبر شهید

قرآن کریم به فرزندان فرمان می‌دهد که «بال فروتنی از روی مهربانی» را برای والدین خود بگسترانند. این تعبیر زیبا، تصویری از نهایت خضوع، فروتنی و خدمت‌گزاری را ترسیم میکند.

رهبر شهید در برابر پدر نابینا، چنان که رهبر معظم انقلاب در پیام خود اشاره کردند، با نهایت فروتنی و مهربانی خدمت می‌کردند. این همان «خفض جناح» قرآنی است که تنها بندگان خاص خدا از عهده آن برمی‌آیند.

۲. «رَبِّ ارْحَمْهُمَا»؛ دعای عملی رهبر شهید

آیه ۲۴ سوره اسراء، فرزند صالح را به دعا برای والدین فرمان می‌دهد. اما رهبر شهید، فراتر از دعای زبانی، با عمل خود به پدر خدمت می‌کردند. در مکتب اهلبیت (ع)، «خدمت عملی به والدین» برترین دعا برای آنان محسوب می‌شود؛ چراکه مصداق عینی «رحمة» الهی است.

مقایسه با سیره معصومین (ع)؛ خدمت به والدین در سیره پیامبر و اهل بیت

سیره عملی پیامبر اکرم (ص) و اهل بیت مطهرشان (ع) نشان می دهد که خدمت به والدین، به ویژه در دوران پیری و ناتوانی، از مهمترین آموزه‌های اسلامی بوده است.

الف) سیره حضرت ابراهیم (ع) با پدر آزر

قرآن کریم داستان حضرت ابراهیم (ع) را با پدرش آزر (عمویش که به جای پدر سرپرستی او را بر عهده داشت) چنین نقل میکند:

«إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلَا يُبْصِرُ وَلَا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئًا» .

ترجمه: «هنگامی که به پدرش گفت: ای پدر جان! چرا چیزی را پرستش می‌کنی که نه می‌شنود و نه می‌بیند و هیچ نیازی از تو برآورده نمی سازد؟»

با وجود اختلاف عقیدتی عمیق، حضرت ابراهیم (ع) با پدر خود با احترام و مهربانی سخن می گوید و او را «یا أبت» (پدر جان) خطاب می کند. این الگویی است برای همه مؤمنان که حتی در اختلافات فکری، حرمت پدر و مادر باید حفظ شود. حال آنکه رهبر شهید با پدری هم عقیده و عالم، بی شک این حرمت را به بهترین شکل به جا می آوردند.

ب) سیره حضرت یوسف (ع) با پدر

حضرت یوسف (ع) پس از سال ها دوری از پدر، هنگامی که به قدرت رسید، نخستین کارش دعوت از پدر و خانواده بود. قرآن کریم می فرماید: «وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ» (یوسف/۱۰۰)؛ «پدر و مادر خود را بر تخت بالا برد.»

این احترام و تکریم، نشانگر آن است که حتی در اوج قدرت و عزت، نباید جایگاه پدر و مادر فراموش شود. رهبر شهید نیز با وجود مسئولیت‌های سنگین رهبری، هیچ گاه از خدمت به پدر نابینا غافل نشدند.

ج) حدیث شریف از پیامبر اکرم (ص)

پیامبر اکرم (ص) می فرمایند: «رِضَا الرَّبِّ فِی رِضَا الْوَالِدَیْنِ وَ سَخَطُ الرَّبِّ فِی سَخَطِ الْوَالِدَیْنِ»؛ «خشنودی پروردگار در خشنودی پدر و مادر است و خشم پروردگار در خشم پدر و مادر است.»

این حدیث به روشنی نشان می دهد که خدمت به والدین، نه یک کار مستحبی، بلکه واجبی الهی است که خشنودی خدا در گرو آن است. رهبر شهید با خدمت به پدر نابینا، خشنودی پروردگار را جلب کردند.

پیام های این سیره برای جامعه امروز

رهبر معظم انقلاب در پیام چهلمین روز شهادت، با اشاره به این سیره، عملاً درس بزرگی به جامعه ایران دادند:

۱. احسان به والدین، نشانه انسانیت و ایمان

در شرایطی که برخی جوامع، سالمندان را به حاشیه میراند، سیره رهبر شهید یادآور این حقیقت است که تکریم والدین، به ویژه در دوران کهنسالی و بیماری، نشانه اصالت فرهنگی و عمق ایمان یک جامعه است.

۲. مسئولیت های بزرگ، مجوز ترک خدمت به والدین نیست

رهبر شهید با وجود انبوه مسئولیت های خطیر رهبری، هیچگاه خدمت به پدر را ترک نکردند. این پیامی برای همه مدیران و مسئولان کشور است که هیچ شغلی و هیچ مسئولیتی نمی تواند مجوزی برای بی توجهی به والدین باشد.

۳. والدین؛ اولویت اول در احسان

سیره رهبر شهید به ما می آموزد که پیش از هر اقدام خیرخواهانه در جامعه، باید نگاه خود را به والدین معطوف کنیم. همانگونه که خداوند در قرآن، نیکی به والدین را بلافاصله پس از توحید قرار داده، مسلمان نیز باید والدین را در اولویت کمک و خدمت خود قرار دهد.

از «خدمت به پدر» تا «خدمت به امت»

حضرت آیت الله سید مجتبی خامنه ای، رهبر معظم انقلاب، در پیام چهلمین روز شهادت سید علی خامنه ای، با اشاره به خدمت رهبر شهید به پدر نابینا، عملاً پرده از بُعد مغفول مانده ای از شخصیت ایشان برداشتند.

این سیره، تفسیر عینی آیات الهی بود:

«وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ» ؛ بال فروتنی از روی مهربانی برای والدین بگستران.
«رَبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرًا» ؛ پروردگارا، آن دو را رحمت کن چنانکه مرا در خردی پروردند.

رهبر شهید، نخست به پدر خود خدمت کرد تا شایستگی خدمت به امت را یافت. کسی که نتواند حق پدر خود را به جای آورد، چگونه می تواند حق امتی را ادا کند؟ این، درس بزرگی است که رهبر معظم انقلاب در چهلمین روز شهادت، با یادآوری این سیره، به همه ما آموختند.

راه رهبر شهید ادامه دارد؛ راهی که از خدمت به پدر آغاز شد و به خدمت به امت انجامید. خدایا، ما را از پیروان راستین این مکتب قرار بده.