آقای دعا؛ نوافل و مناجات در سیره معنوی رهبر شهید

به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، در این یادداشت، مجتبی سلطانی احمدی، نویسنده، فعال فرهنگی و دانشیار دانشگاه پیام نور، به برخی ابعاد این سنت معنوی در سبک زندگی رهبر شهید پرداخته و نشان داده است که چگونه دعا و مناجات در منظومه فکری و عملی ایشان جایگاهی محوری داشته است. نویسنده در پایان نیز پیشنهاد می‌کند مجموعه دعاها، اذکار و دستورالعمل‌های عبادی مورد توصیه ایشان در قالب کتابی مستقل با عنوانی مانند «آقای دعا» گردآوری و منتشر شود.

یکی از شاخص‌ترین جلوه‌های شخصیت معنوی رهبر شهید انقلاب، انس عمیق و مستمر او با دعا، ذکر، نوافل و عبادت‌های مستحبی بود. در سبک زندگی او، عبادت امری حاشیه‌ای یا صرفاً فردی نبود، بلکه ستون اصلی حیات معنوی و پشتوانه‌ای برای فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی به شمار می‌رفت. او نه‌تنها اهل نماز و تلاوت قرآن بود، بلکه دعا و مناجات را راهی زنده برای ارتباط دائم انسان با خداوند می‌دانست؛ ارتباطی که به انسان آرامش، بصیرت و استقامت می‌بخشد.

ایشان خود در ۲۸ بهمن‌ماه سال ۱۳۹۶ در دیدار جمعی از کارگردانان و تهیه‌کنندگان سینما به این ویژگی اشاره کردند و فرمودند: «من اهل دعایم، به دعا خیلی اعتقاد دارم. برای همه دعا می‎کنم.»

در نگاه رهبر شهید، دعا صرفاً درخواست از خداوند نبود؛ بلکه مدرسه‌ای برای تربیت انسان و جامعه به شمار می‌رفت. در متون اسلامی از دعا به عنوان «مغز عبادت» یاد شده و قرآن کریم نیز مؤمنان را به دعا فراخوانده است. از سوی دیگر، قرآن کسانی را که از دعا و خواندن خداوند رویگردان می‌شوند، گرفتار نوعی استکبار معنوی می‌داند. از همین رو، در منظومه فکری ایشان دعا نشانه توحید عملی و اظهار نیاز دائمی انسان به پروردگار بود.

این روحیه معنوی ریشه در تربیت خانوادگی او داشت. پدر بزرگوارش، مرحوم آیت‌الله سید جواد خامنه‌ای، از عالمان پارسا و اهل تهجد، دعا و مراقبه بود و فضای خانه را با یاد خدا و عبادت آمیخته بود. رهبر معظم انقلاب، آیت‌الله سید مجتبی خامنه‌ای، درباره این ویژگی پدر بزرگ و تأثیر آن بر رهبر شهید می‌فرمایند: «مرحوم آقا (سید جواد) به نوافل و مستحبّات بسیار مقیّد بودند. پدرم (رهبر شهید) نقل می‌کردند که زیارت جامعه کبیره را آن‌قدر در زیارت‌های مشترک با مرحوم آقا خوانده بودند که خودشان نیز آن را از حفظ شده بودند.»

در فرهنگ دینی، توجه به نوافل و مستحبات نشانه توفیق الهی دانسته شده است. چنان‌که در دعای روز بیست‌وهشتم ماه مبارک رمضان چنین می‌خوانیم: «اللَّهُمَّ وَفِّرْ حَظِّی فِیهِ مِنَ النَّوَافِلِ»؛ یعنی «پروردگارا! بهره مرا در این ماه از نوافل و مستحبات فراوان ساز.»

نمونه‌هایی از این روحیه عبادی در زندگی رهبر شهید در کتاب «شرح اسم» -زندگینامه ایشان از سال ۱۳۱۸ تا ۱۳۵۷- نقل شده است. یکی از این نمونه‌ها به رمضان سال ۱۳۴۹ شمسی بازمی‌گردد؛ دومین ماه رمضانى که ایشان در زندان رژیم پهلوی سپری می‌کرد. در آن زمان ۳۱ ساله بود و روز‌های دشوار زندان را با تلاوت قرآن، دعا و ذکر به فرصتی برای خودسازی تبدیل کرده بود. بنا بر گزارش‌ها، در همان رمضان و در شب عید فطر، آن نماز دشوار و مشهور را به‌جا آورد؛ نمازی که در رکعت نخست آن، پس از حمد، هزار بار سوره توحید تلاوت می‌شود؛ آری، هزار بار. در روایت آمده است که امیرمؤمنان علی علیه‌السلام این نماز را با همین کیفیت -آن‌گونه که در کتاب‌های ادعیه از جمله مفاتیح نوین (ص ۸۲۰) نقل شده- اقامه می‌کرد و پس از آن می‌فرمود: «به حق آن خدایی که جانم در دست اوست، هرکس این نماز را انجام دهد، هر حاجتی که از خدا طلب کند روا می‌گردد و پروردگار گناهان فراوانی را از او می‌آمرزد.»

اقامه چنین عبادتی در شرایط سخت زندان نشان می‌دهد که نوافل برای رهبر شهید تنها اعمال مستحبی نبود، بلکه راهی برای تقویت روح، حفظ امید و استواری در مسیر مبارزه به شمار می‌رفت. در واقع، عبادت برای او پشتوانه‌ای برای مجاهدت اجتماعی و سیاسی بود.

رهبر شهید در بیانات مختلف خود به تبیین ابعاد گوناگون دعا پرداخته‌اند. در سخنان ایشان، هم آداب دعا، هم شرایط استجابت آن و هم زمان‌های مناسب برای دعا به روشنی بیان شده است. از نگاه او، دعا نه‌تنها در زندگی فردی، بلکه در سرنوشت اجتماعی یک جامعه نیز نقش دارد. به همین دلیل در برخی مقاطع از مردم می‌خواستند برای نزول باران و امنیت جامعه دعا کنند.

در میان منابع دعا، «صحیفه سجادیه» جایگاهی ویژه در نگاه ایشان داشت. واژه صحیفه سجادیه در بیانات رهبر شهید بسامد قابل توجهی دارد و بار‌ها مردم، به‌ویژه جوانان، را به انس با این کتاب بزرگ معنوی توصیه کرده‌اند. ایشان صحیفه سجادیه را از ذخایر ارزشمند معنوی جهان اسلام می‌دانستند. چند سال پیش در دیدار سفرا و رؤسای نمایندگی‌های سیاسی ایران در خارج از کشور به دعای پنجم صحیفه اشاره کردند و فرمودند: «من به شما عزیزان توصیه می‌کنم که با صحیفه‌ی سجادیه انس بگیرید، دعای پنجم صحیفه‌ی سجادیه را مکرر در مکرر بخوانید. این دعای پنجم صحیفه‌ی سجادیه مال ماست. همه‌ی ادعیه‌ی صحیفه‌ی سجادیه همین‌طور است.» دعای پنجم صحیفه از دعا‌های امام سجاد علیه‌السلام در حق خود و دوستانشان است.

از نگاه سید شهیدان ایران، جامعه توحیدی جامعه‌ای است که روح دعا و تضرع در آن زنده باشد. از همین رو در پایان یکی از خطبه‌های نماز جمعه در سال ۱۳۶۷ چنین دعا کردند: «پروردگارا! به محمّد (ص) و آل محمّد (ص) این امّت بزرگ را به دعا و تضرّع موفّق کن. پروردگارا! دعا و تضرّعشان را در درگاه خودت مورد قبول قرار ده.»

توجه به دعا و ذکر حتی در نوع ارزیابی ایشان از شخصیت‌ها نیز قابل مشاهده است. برای نمونه، درباره شهید خدمت آیت‌الله سید ابراهیم رئیسی، به سبب اهتمام او به دعا و توسل، چنین فرمودند: «ایشان اهل دعا بود، اهل ذکر بود، اهل توسّل بود، اهل گریه بود و دلش روشن بود و قلباً با عالم غیب مرتبط بود؛ و همین‌ها است که انسان را نجات می‎دهد، انسان را پیش می‎برد.»

رهبر شهید همچنین بر سنت دعاخوانی در فرهنگ شیعی تأکید فراوان داشتند و معتقد بودند در دعا‌های مأثور از اهل‌بیت علیهم‌السلام گنجینه‌ای از معارف اسلامی نهفته است. ایشان در این باره فرموده‌اند: «تمام این دعا‌هایی که از ائمه علیهم‌السّلام به ما رسیده است، پر است از معارف اسلامی درباره‌ی توحید، درباره‌ی نبوت، درباره‌ی حقوق، درباره‌ی وضع جامعه، درباره‌ی اخلاق، درباره‌ی حکومت و درباره‌ی همه‌ی مسائلی که انسان احتیاج دارد از اسلام بداند. در این دعاها، برای ما مطالبی هست که به زبان دعا، معارف بیان شده است و ائمه‌ی ما علیهم‌السّلام، در دوران حاکمیت طواغیت، توانسته‌اند این معارف را از این راه به مردم‎ برسانند.»

در میان دعا‌های مأثور، ایشان دعا‌هایی همچون دعای ابوحمزه ثمالی، مناجات‌های پانزده‌گانه امام سجاد علیه‌السلام، دعای عرفه، دعای کمیل، دعای مکارم‌الاخلاق، مناجات شعبانیه و دعا‌های ماه رجب ـ مانند دعای «یا مَن اَرجوهُ لِکُلِّ خَیر»، دعای «یا مَن یَملِکُ حَوائِجَ السّائِلین»، دعای «خابَ الوافِدونَ عَلیٰ غَیرِک» و دعای «اَللّٰهُمَّ اِنّى اَسئَلُکَ بِمَعانى جَمیعِ ما یَدعوکَ بِهِ وُلاةُ اَمرِک» ـ را از زیباترین دعا‌ها می‌دانستند که دل انسان را نورانی و آباد می‌کند.

ایشان همچنین بر قرائت دعای سلامتی امام زمان (عج) مراقبت داشتند و معتقد بودند هنگامی که «اَلّلهُمَّ کُن لِوَلِیّک» خوانده می‌شود، در حقیقت نوعی ارتباط قلبی با امام عصر (عج) برقرار می‌گردد؛ همان امامی که فرموده‌اند: ما را دعا کنید، ما نیز شما را دعا می‌کنیم.

در عرصه تحولات سیاسی و اجتماعی نیز رهبر شهید به نقش دعا توجه داشتند. برای نمونه، در مقاطع مختلف برای پیروزی جبهه مقاومت، خواندن سوره فتح، دعای چهاردهم صحیفه سجادیه و دعای توسل را توصیه کردند. دعای چهاردهم صحیفه، دعای درخواست نصرت الهی در برابر ظلم است. همچنین در جریان جنگ ۳۳ روزه لبنان که به پیروزی حزب‌الله انجامید، یکی از توصیه‌های معنوی ایشان قرائت دعای جوشن صغیر بود؛ توصیه‌ای که نشان می‌دهد در نگاه او، معنویت و مجاهدت دو روی یک حقیقت‌اند.

برای رهبر شهید مهم بود که بزرگان سلوک و معنویت به کدام دعا‌ها اهتمام بیشتری دارند. از این رو گاه از آنان درباره دعا‌های مورد توجهشان پرسش می‌کرد. از جمله این شخصیت‌ها امام خمینی و آیت‌الله بهجت بودند. امام خمینی به ایشان دعای کمیل و مناجات شعبانیه را توصیه کردند و آیت‌الله بهجت نیز دعای ثبات قدم را سفارش نمودند.

در میان زیارت‌ها نیز ایشان به زیارت امین‌الله، زیارت عاشورا، زیارت اربعین، زیارت امام رضا علیه‌السلام، زیارت جامعه کبیره و زیارت آل یاسین توجه ویژه داشتند. درباره زیارت آل یاسین معتقد بودند یاد امام زمان (عج) نشانه امید به آینده و وعده طلوع خورشید عدالت است. زیارت جامعه کبیره را نیز سرشار از معارف بلند امامت می‌دانستند. همچنین زیارت اربعین را از پرمحتواترین زیارت‌ها می‌شمردند و بر قرائت همراه با تدبر در آن تأکید داشتند. ایشان با استناد به فراز «یا اَباعَبدِاللهِ اِنّی سِلمٌ لِمَن سالَمَکُم وَ حَربٌ لِمَن حارَبَکُم اِلی یَومِ القِیامَه» در زیارت عاشورا معتقد بودند تقابل جبهه حسینی و جبهه یزیدی در طول تاریخ استمرار دارد.

ادب حضور ایشان در حرم‌های اهل‌بیت علیهم‌السلام، به‌ویژه در حرم مطهر امام رضا علیه‌السلام، برای اطرافیان کاملاً محسوس بود. از حالت چهره و زبان بدنش می‌شد فهمید که دل او پیوندی عمیق با صاحب آن آستان دارد.

در میان نماز‌های مستحبی نیز ایشان به اقامه نماز روز‌های یکشنبه ماه ذی‌القعده و نماز حضرت جعفر طیار اهتمام ویژه داشتند و بر انجام آن مراقبت می‌کردند. در توصیه به نماز یکشنبه‌های ماه ذی‌القعده نیز به کتاب «المراقبات» میرزا جواد آقای ملکی تبریزی استناد می‌کردند.

رهبر اهل مناجات انقلاب با استناد به کلامی از امیرالمؤمنین علیه‌السلام که فرموده‌اند «مَن عَمَرَ قَلبَهُ بِدَوامِ الذِّکرِ حَسُنَت اَفعالُهُ فِی السِّرِّ وَ الجَهرِ»، معتقد بودند دوام ذکر، رفتار انسان را در همه عرصه‌ها اصلاح می‌کند؛ هم در خلوت‌های فردی و هم در میدان‌های اجتماعی.

البته نقش رهبر شهید در احیای فرهنگ قرآنی در جامعه اسلامی مجالی مستقل می‌طلبد. او همواره بر قرائت روزانه قرآن حتی در حد یک صفحه یا نیم صفحه برای حفظ انس با کتاب خدا تأکید می‌کرد و خود نیز به این سیره پایبند بود. سرانجام نیز در ماه قرآن، در حالی که همچون جد بزرگوارش امیرالمؤمنین علیه‌السلام با کتاب خدا مأنوس بود، با چهره‎ای خونین به دیدار پروردگار شتافت.

به تعبیر شاعر متعهد و انقلابی، افشین علا:

نازم به یلی که پرچمش قرآن بود/بر آن همه زخم، مرهمش قرآن بود/ با مشت گره کرده چو در خون غلتید/ همصحبت آخرین دمش قرآن بود.

در پایان، به نظر می‌رسد شایسته باشد دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای مجموعه دعاها، اذکار و دستورالعمل‌های عبادی مورد توصیه ایشان را در قالب کتابی مستقل گردآوری و منتشر کند. انتشار چنین اثری با عنوانی مانند «آقای دعا» می‌تواند تصویری روشن از سنت معنوی و سلوک عبادی ایشان ارائه دهد و دسترسی علاقه‌مندان را به این توصیه‌های معنوی آسان‌تر سازد؛ همان‌گونه که پیش‌تر مجموعه دعا‌های مورد توجه مرحوم آیت‌الله بهجت در کتاب «بهجت‌الدعا» تدوین و منتشر شده است.