نقش راهبردی آبشیرینکنها در امنیت آبی ایران؛ ۸۵ درصد آب کشورهای حاشیه از آبشیرینکنها تأمین میشود
به گزارش خبرگزاری آنا، در دهههای اخیر مسئله امنیت زیرساختهای حیاتی به یکی از محورهای اصلی برنامهریزی ملی کشورها تبدیل شده است. در کشورهایی که با محدودیت منابع آب شیرین مواجهاند، تأسیسات آبشیرینکن نهتنها یک پروژه صنعتی یا عمرانی، بلکه بخشی از زیرساخت حیاتی امنیت ملی محسوب میشوند؛ زیرا استمرار فعالیت آنها مستقیماً با تأمین آب شرب شهروندان، پایداری صنایع راهبردی، ثبات اقتصادی مناطق ساحلی و امنیت اجتماعی مرتبط است. در ایران نیز با توجه به روند کاهش منابع آب تجدیدپذیر، رشد جمعیت شهری، توسعه صنایع انرژی و معدن در مناطق کمآب و همچنین اجرای طرحهای انتقال آب دریا به فلات مرکزی، نقش کارخانههای آبشیرینکن بهطور چشمگیری افزایش یافته و این تأسیسات به یکی از اجزای کلیدی سامانه تأمین آب کشور تبدیل شدهاند.
در چنین شرایطی، مسئله تابآوری و پایداری این تأسیسات در برابر انواع تهدیدات بالقوه از جمله مخاطرات طبیعی، اختلالات فنی، جنگ سایبری و همچنین تهدیدات نظامی خارجی اهمیت ویژهای پیدا میکند. زیرساختهای آب، بهویژه در مناطق ساحلی و صنعتی، معمولاً در زمره زیرساختهای حساس طبقهبندی میشوند؛ زیرا هرگونه اختلال طولانیمدت در عملکرد آنها میتواند پیامدهای گستردهای برای زندگی شهری، فعالیت صنایع بزرگ، تولید انرژی و حتی امنیت غذایی داشته باشد. به همین دلیل در بسیاری از کشورها طراحی، مکانیابی و بهرهبرداری از واحدهای آبشیرینکن همراه با ملاحظات گسترده امنیتی و پدافند غیرعامل انجام میشود تا این تأسیسات بتوانند در شرایط بحرانی نیز به فعالیت خود ادامه دهند.
در مورد ایران نیز به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی کشور در منطقه خلیج فارس و دریای عمان و همچنین اهمیت روزافزون آبشیرینکنها در تأمین آب شرب و صنعتی، توجه به اصول پایداری و حفاظت از این زیرساختها به بخشی از سیاستهای کلان مدیریت منابع آب تبدیل شده است. این ملاحظات شامل پراکندگی جغرافیایی تأسیسات، جلوگیری از تمرکز بیش از حد ظرفیت تولید در یک نقطه، طراحی ماژولار واحدهای شیرینسازی، پیشبینی سامانههای پشتیبان و ذخیرهسازی آب، حفاظت فیزیکی از زیرساختها و همچنین افزایش تابآوری شبکههای انتقال و توزیع میشود. هدف از این رویکرد آن است که حتی در صورت بروز اختلال در بخشی از سیستم، کل شبکه تأمین آب دچار فروپاشی نشود و امکان تداوم خدمات حیاتی برای جمعیت و صنایع فراهم بماند.
تجربه جهانی نشان میدهد که کشورهایی که وابستگی بالایی به نمکزدایی آب دریا دارند، معمولاً مجموعهای از تدابیر مدیریتی، فنی و زیرساختی را برای افزایش پایداری این تأسیسات در نظر میگیرند. این تدابیر شامل ایجاد ظرفیتهای ذخیره استراتژیک آب، طراحی شبکههای انتقال چندمسیره، استفاده از سامانههای کنترلی ایمن و مقاوم در برابر اختلالات، و همچنین توسعه همزمان چندین واحد تولیدی در مناطق مختلف ساحلی است تا ریسک تمرکز زیرساخت کاهش یابد. در چنین چارچوبی، آبشیرینکنها نه بهعنوان تأسیسات منفرد، بلکه بهعنوان بخشی از یک سامانه بزرگ و چندلایه تأمین آب در نظر گرفته میشوند که هدف آن تضمین پایداری عرضه آب در شرایط عادی و بحران است؛ بنابراین بررسی وضعیت کارخانههای آبشیرینکن کشور تنها محدود به ظرفیت تولید یا فناوری مورد استفاده در آنها نیست، بلکه باید در چارچوب گستردهتری از امنیت زیرساختی، تابآوری شبکه تأمین آب و توانایی ادامه فعالیت در شرایط تهدید نیز تحلیل شود. در این چارچوب، ارزیابی پراکندگی جغرافیایی تأسیسات، ظرفیت تولید، نقش آنها در تأمین آب استانهای مختلف و میزان وابستگی مناطق شهری و صنعتی به این منابع، بخش مهمی از تحلیل راهبردی مدیریت آب کشور را تشکیل میدهد.
در ایران با توجه به محدودیت منابع آب شیرین داخلی، کاهش بارندگی و افزایش برداشت از منابع زیرزمینی، توسعه آبشیرینکنها بهویژه در مناطق جنوبی و مرکزی کشور به یکی از راهبردهای اصلی تأمین آب تبدیل شده است. بخش عمده این تأسیسات در سواحل خلیج فارس و دریای عمان قرار دارند و آب تولیدی آنها علاوه بر مصرف صنعتی در برخی مناطق برای تأمین آب شرب شهری نیز استفاده میشود. بر اساس برآوردهای رسمی وزارت نیرو و شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور، در حال حاضر بیش از ۹۰ تا حدود ۱۱۰ واحد آبشیرینکن فعال در کشور وجود دارد که شامل واحدهای بزرگ صنعتی، شهری و همچنین واحدهای کوچکتر محلی میشود. ظرفیت اسمی مجموع این تأسیسات حدود ۷۵۰ هزار تا نزدیک به یک میلیون مترمکعب در شبانهروز برآورد میشود، هرچند با طرحهای در حال اجرا و توسعه، این ظرفیت در افق چند سال آینده به چند میلیون مترمکعب در روز افزایش خواهد یافت.
وابستگی شدید کشورهای حاشیه خلیج فارس به تأسیسات آبشیرینکن
محمدعلی صادقی، کارشناس بازار انرژی، با اشاره به پیامدهای احتمالی هرگونه حمله به زیرساختهای حیاتی در منطقه اظهار داشت: در صورت بروز تنشهای جدی و هدف قرار گرفتن زیرساختها، کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس به دلیل وابستگی شدید به تأسیسات آبشیرینکن با سطح بالایی از آسیبپذیری مواجه خواهند شد.
وی افزود: بخش عمده تأمین آب این کشورها از طریق شیرینسازی آب دریا انجام میشود و برآوردها نشان میدهد حدود ۸۵ درصد آب مصرفی در کشورهای حوزه خلیج فارس از طریق آبشیرینکنها تأمین میشود. به گفته او، هرگونه اختلال در فعالیت این تأسیسات میتواند بخش بزرگی از سامانه تأمین آب این کشورها را از مدار خارج کند و پیامدهای گستردهای در حوزههای شهری، صنعتی و حتی امنیت اجتماعی به همراه داشته باشد.
این کارشناس بازار انرژی همچنین به برخی فضاسازیهای رسانهای درباره تهدید زیرساختها اشاره کرد و گفت: ایالات متحده در مقاطع مختلف تلاش میکند از ابزار جنگ روانی و طرح تهدید علیه زیرساختهای حساس برای پیشبرد اهداف نظامی و سیاسی خود استفاده کند.
صادقی ادامه داد: در رویههای نظامی معمولاً اگر قرار باشد هدفی مورد حمله قرار گیرد، از قبل درباره آن هشدار رسانهای یا اعلام عمومی صورت نمیگیرد و چنین فضاسازیهایی بیشتر در چارچوب فشار روانی و عملیات رسانهای قابل ارزیابی است.
بیشترین تمرکز آبشیرینکنها در استانهاست
به گزارش آنا، بیشترین تمرکز آبشیرینکنها در استانهای جنوبی کشور است، زیرا دسترسی مستقیم به آب دریا وجود دارد. استان هرمزگان بزرگترین قطب تولید آب شیرین از دریا در ایران محسوب میشود. در این استان مجموعهای از تأسیسات بزرگ در بندرعباس، قشم، کیش، بندرلنگه و جاسک فعال هستند که بخش مهمی از آب شرب شهرها و همچنین صنایع بزرگ را تأمین میکنند. مجموع ظرفیت تولید در هرمزگان حدود ۲۵۰ تا ۳۰۰ هزار مترمکعب در روز برآورد میشود. در بندرعباس چندین واحد بزرگ با فناوری اسمز معکوس فعالیت دارند که علاوه بر تأمین آب شهری، آب مورد نیاز صنایع فولاد و آلومینیوم منطقه را نیز فراهم میکنند. جزایر قشم و کیش نیز به دلیل نبود منابع آب شیرین طبیعی به طور گسترده به آبشیرینکنها وابستهاند و تقریباً کل آب شرب آنها از این طریق تأمین میشود.
در استان بوشهر نیز آبشیرینکنها نقش بسیار مهمی در تأمین آب شرب شهرهای ساحلی دارند. شهر بوشهر، کنگان، عسلویه و گناوه دارای تأسیسات آبشیرینکن هستند. ظرفیت مجموع این واحدها حدود ۱۵۰ تا ۱۸۰ هزار مترمکعب در روز تخمین زده میشود. در بوشهر و عسلویه بخشی از تولید آب برای مجتمعهای عظیم پتروشیمی و صنایع گاز پارس جنوبی مصرف میشود. در عسلویه چندین آبشیرینکن صنعتی با ظرفیتهای بالا توسط شرکتهای پتروشیمی و انرژی احداث شده است.
استان خوزستان نیز دارای چند واحد آبشیرینکن است، اگرچه به دلیل وجود رودخانههای بزرگ مانند کارون و کرخه وابستگی کمتری به آب دریا دارد. برخی واحدها در مناطق ساحلی و صنعتی مانند ماهشهر و آبادان فعال هستند که بیشتر برای مصرف صنعتی و پالایشگاهی استفاده میشوند و ظرفیت آنها در مجموع حدود چند ده هزار مترمکعب در روز است.
در استان سیستان و بلوچستان، بهویژه در سواحل دریای عمان، توسعه آبشیرینکنها در سالهای اخیر سرعت گرفته است. شهر چابهار دارای چند واحد فعال برای تأمین آب شرب و صنعتی است و طرحهای توسعهای مهمی نیز در دست اجرا قرار دارد. ظرفیت فعلی در این استان حدود ۲۰ تا ۳۰ هزار مترمکعب در روز برآورد میشود، اما با توسعه منطقه آزاد چابهار و صنایع بندری انتظار میرود این رقم چند برابر شود.
استان هرمزگان و بوشهر علاوه بر تأمین آب شهری، نقش مهمی در طرحهای انتقال آب شیرین به مناطق مرکزی کشور دارند. یکی از مهمترین پروژههای ملی در این زمینه طرح انتقال آب از خلیج فارس و دریای عمان به فلات مرکزی ایران است. در قالب این طرح چندین آبشیرینکن بسیار بزرگ در سواحل جنوبی احداث شده یا در حال احداث است که آب تولیدی آنها از طریق خطوط لوله طولانی به استانهای صنعتی مرکزی منتقل میشود. در فازهای مختلف این طرح، آب شیرین به استانهای هرمزگان، کرمان، یزد، اصفهان و خراسان جنوبی انتقال مییابد. ظرفیت برخی از این واحدهای بزرگ به بیش از ۲۰۰ هزار مترمکعب در روز میرسد و مجموع ظرفیت طراحیشده برای کل طرح در نهایت به بیش از یک میلیون مترمکعب در روز خواهد رسید.
در استان کرمان، آب منتقلشده از آبشیرینکنهای ساحلی عمدتاً برای صنایع معدنی و فولادی بزرگ مانند مجتمعهای مس سرچشمه، گلگهر سیرجان و فولاد بردسیر استفاده میشود. در استان یزد نیز بخشی از آب صنایع و شهرها از همین طرح انتقال تأمین میشود. استان اصفهان نیز در مراحل بعدی طرح به این شبکه متصل خواهد شد تا بخشی از کمبود آب صنعتی آن جبران شود.
انتهای پیام/