بازدهی برنامه ملی نانو، ۱۴ برابر بودجه تخصیصی است

بازدهی قابل توجه برنامه ملی نانو، تنها بخشی از کارنامه ستاد فناوری نانو در کشور است. عماد احمدوند در گفت‌و‌گو با خبرنگار آناتک، با تشریح جزئیات عملکرد دو دهه این ستاد، از زنجیره‌ای موفقیت‌آمیز می‌گوید؛ مسیری که با آموزش دو میلیون دانش‌آموز آغاز شده، با ساخت ۳۳۷ دستگاه پیشرفته توسط شرکت‌های داخلی ادامه یافته و امروز با صادرات محصولات نانویی به ۶۳ کشور جهان و صرفه‌جویی میلیارد دلاری در حوزه سلامت و انرژی همراه شده است. در ادامه، روایت رئیس ستاد توسعه فناوری نانو از این مسیر دو دهه‌ای را می‌خوانید.

۲ میلیون دانش‌آموز در مسیر نانو

پیش از اشاره به دستاورد‌های نانو کشور، شاید بهتر باشد نگاهی کوتاه به مسیر سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی کشور در حوزه فناوری نانو داشته باشیم. سیاست‌گذاری این حوزه از سال ۱۳۸۲ با تشکیل «ستاد ویژه توسعه فناوری نانو» آغاز شد و با تصویب «سند راهبرد آینده» در هیئت دولت، شکل نظام‌مند به خود گرفت. 

جمهوری اسلامی ایران در زمره ۵ کشور برتر جهان در تدوین و تصویب استانداردهای بین‌المللی فناوری نانو قرار دارد

هدف اصلی این برنامه، قرارگرفتن ایران در میان کشور‌های پیشرو جهان در فناوری نانو و استفاده از این توانمندی برای تولید ثروت و بهبود کیفیت زندگی مردم بود. از سال ۱۳۸۲ تا کنون دو برنامه ده ساله ملی پیشرفت فناوری نانو اجرا شده است و هم‌اکنون در دهه سوم این مسیر، با تصویب «سند ملی توسعه فناوری نانو تا افق ۱۴۱۲»، تمرکز کشور بر اثرگذاری حداکثری این فناوری در حوزه‌های اولویت‌دار صنعتی، توسعه صادرات و نقش‌آفرینی فناوری نانو در زندگی روزمره مردم قرار گرفته است. از جمله دستاورد‌های مهم کشور در فناوری نانو می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• با هدف شناسایی و پرورش استعدادها، تاکنون بیش از دو میلیون دانش‌آموز از طریق برنامه‌های متنوع آموزشی شامل کارگاه‌ها، مسابقات، جشنواره و المپیاد با مبانی و کاربرد‌های فناوری نانو آشنا شده‌اند. اجرای این برنامه‌ها با توانمندسازی و مشارکت بیش از ۳۰۰ نهاد ترویجی دانش‌آموزی در سراسر کشور محقق شده است. همچنین ۹۳ آزمایشگاه دانش‌آموزی نانو در سراسر کشور و تمامی استان‌ها در این برنامه با دستگاه‌های پیشرفته نانوساخت ایران تجهیز و مورد بهره‌برداری قرار گرفته‌اند.
• با توجه به رویکرد درون‌زا و اتکای برنامه فناوری نانو به ظرفیت‌های علمی داخلی از بدو شکل‌گیری، ستاد فناوری نانو با اتخاذ الگوی حمایتی و بدون ورود به رقابت با نهاد‌های دانشگاهی و پژوهشی، زمینه فعالیت بیش از ۴۵ هزار پژوهش‌گر در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری را در بیش از ۱۵۰ مرکز دانشگاهی در حوزه آموزش و پژوهش فناوری نانو فراهم کرده است. در رویکرد جدید، تمرکز بر شکل‌گیری تیم‌های تحقیقاتی توانمند و مسئله‌محور در حوزه‌های اولویت‌دار، با هدف توسعه محصولات نوآورانه و پاسخ‌گویی به نیاز‌های صنعتی کشور، مورد تأکید قرار دارد.
• توانمندسازی و حمایت از کسب‌وکارها، شرکت‌های نوپا، شرکت‌های فناور و واحد‌های تولیدی از طریق برنامه‌های متنوع در ستاد فناوری نانو به‌طور نظام‌مند دنبال می‌شود. در همین چارچوب، طی پنج سال اخیر بیش از ۷۰۰ پروژه توسعه فناوری و محصول مورد حمایت قرار گرفته است.

جهش در تجهیزات و زیرساخت‌های فناورانه

آموزش و پژوهش در فناوری نانو، متکی به تجهیزات پیشرفته‌ای است که عموماً تهیه آنها از خارج با مشکل مواجه است و از طرفی بدون ورود به عرصه ساخت این تجهیزات، کشور نمی‌تواند به نوآوری و پویایی در تولید محصولات جدید برسد. تاکنون ۳۳۷ دستگاه پیشرفته توسط ۷۶ شرکت ایرانی ساخته شده که مهم‌تر از بازار ایجاد شده و قطع وابستگی به خارج، باعث خودباوری در متخصصان شرکت‌های داخلی نیز شده است.

موضوع استانداردسازی یکی از مهم‌ترین زیرساخت‌های تجاری‌سازی و توسعه بازار محصولات فناورانه محسوب می‌شود. تاکنون ۱۹۳ استاندارد ملی فناوری نانو در کشور تدوین و به تصویب کمیته ملی استاندارد فناوری نانو رسیده است که در این شاخص ایران در رتبه سوم جهان قرار دارد. همچنین تاکنون ۱۳ استاندارد بین‌المللی در سازمان بین‌المللی استاندارد (ISO) با پیشنهاد و راهبری جمهوری اسلامی ایران تدوین شده و به تصویب رسیده است. جمهوری اسلامی ایران در زمره ۵ کشور برتر جهان در تدوین و تصویب استاندارد‌های بین‌المللی فناوری نانو قرار دارد.

تنها با تولید چند قلم نانودارو و نانوکاتالیست در داخل، حدود ۲ میلیارد دلار صرفه‌جویی ارزی برای کشور ایجاد شده است

توسعه بازار و تجاری‌سازی محصولات نانو

تاکنون بالغ بر ۱۹۰۰ محصول نانو توسط حدود ۴۳۰ شرکت نانو در بیش از ۱۵ حوزه صنعتی مبتنی بر فناوری‌های داخلی، تولید و روانه بازار شده است. تاکنون بیش از ۳۸۰ خط تولید صنعتی با ماشین‌آلات و تجهیزات نانوساخت ایران مورد بهره‌برداری قرار گرفته‌اند. همچنین علاوه بر تأمین تجهیزات صنعتی برای صنایع داخل کشور، برخی از این تجهیزات و خطوط تولید از جمله خط تولید صنعتی نانوالیاف، خط تولید پوشش‌های سخت نانو و سامانه نانو تصفیه صنعتی پساب به کشور‌های کره جنوبی، چین و مالزی صادر شده است.

فروش ۹۷ هزار میلیارد تومانی و توسعه صادرات

حجم فروش بازار محصولات نانوساخت ایران در سال ۱۴۰۳، بیش از ۹۷ هزار میلیارد تومان محاسبه شده است. ارزش دلاری این بازار برابر با ۱۸۰۰ میلیون دلار است که از این مقدار، ۱۸۳ میلیون دلار (حدود ۱۰ درصد از کل بازار نانو) را صادرات این محصولات تشکیل داده‌اند. محصولات نانوی ایران در این سال به حدود ۶۳ کشور دنیا صادر شدند که عراق، ترکیه، هند، ونزوئلا، پاکستان و روسیه شش مقصد اول صادرات محصولات نانو ایران بودند و نزدیک به ۷۰ درصد از کل صادرات نانوی ایران به این شش کشور صورت گرفته است.

اثرات اقتصادی و اجتماعی فناوری نانو

پیشرفت فناوری نانو در کشور، روحیه خودباوری و افتخار ملی را تقویت کرده و به یکی از نماد‌های موفقیت کشور در توسعه و بهره‌برداری از یک فناوری نوین تبدیل شده است. یکی از رویکرد‌های کلیدی که در دهه سوم پیشرفت فناوری نانو در دستور کار قرار دارد، مسئله‌محوری برای کمک به حل مسائل مهم و راهبردی کشور شامل امنیت غذایی، ناترازی انرژی و دسترسی به درمان‌های پیشرفته است. طبق ارزیابی‌های صورت‌گرفته، تجاری‌سازی محصولات نانو در کشور در چند سال اخیر، اثرات اقتصادی و اجتماعی بسیار بالا و رو به افزایش برای کشور داشته است، که از آن جمله می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:

حجم فروش بازار محصولات نانوساخت ایران در سال ۱۴۰۳، بیش از ۹۷ هزار میلیارد تومان بوده و این محصولات به ۶۳ کشور جهان صادر شده‌اند

کاهش هزینه‌های درمان: طبق محاسبات کارشناسی، ورود تنها ۳ قلم نانوداروی تولید داخل به نظام درمان کشور طی چند سال گذشته، بالغ بر ۱۸ هزار میلیارد تومان کاهش هزینه‌های بیمه‌های درمانی و کاهش هزینه‌های ناشی از اثرات جانبی روش‌های درمانی متداول را به همراه داشته است.

صرفه‌جویی ارزی: تولید داخلی محصولات نانویی جایگزین نمونه‌های وارداتی، نقش مهمی در جلوگیری از خروج ارز از کشور ایفا کرده است، به گونه‌ای که تولید چند قلم نانودارو و نانوکاتالیست، حدود ۲ میلیارد دلار صرفه‌جویی ارزی برای کشور ایجاد کرده است.

بازدهی ۱۴ برابری در برابر بودجه ۱۲۰۰ میلیارد تومانی

طبق این ارزیابی‌ها، بازدهی اقتصادی برنامه ملی نانو نسبت به کل بودجه دولتی تخصیص‌یافته طی ۲۰ سال گذشته که جمعاً حدود ۱۲۰۰ میلیارد تومان بوده، عبارت است از: بیش از ۱۴ برابر بودجه، درآمد دولت از مسیر مالیات بر ارزش افزودۀ محصولات نانو حاصل شده است. بیش از ۸ برابر بودجه، جلوگیری از خروج ارز بابت داخلی‌سازی فقط پنج گروه محصول وارداتی اتفاق افتاده است. بیش از ۳ برابر بودجه، ارزآوری مستقیم از مسیر صادرات محصولات نانو حاصل شده است.

برآیند این آمار‌ها نشان می‌دهد که برنامه ملی فناوری نانو طی دو دهه گذشته، علاوه بر توسعه زیرساخت‌های علمی و تربیت نیروی انسانی، توانسته به مرحله اثرگذاری اقتصادی نیز وارد شود؛ مسیری که از آموزش و پژوهش آغاز شده و امروز در قالب تولید، صادرات و صرفه‌جویی ارزی، نمود عینی‌تری در اقتصاد کشور پیدا کرده است.