دستیار هوش مصنوعی وزارت جهاد کشاورزی رونمایی شد

این ابزار هوشمند که با هدف پشتیبانی از مدیران ارشد طراحی شده، پاسخی است به پیچیدگی روزافزون قوانین، انباشت داده‌ها و نیاز فوری به تصمیم‌گیری سریع، دقیق و مبتنی بر شواهد. در واقع، کمبود ابزار‌های تحلیلی بومی، نگرانی‌های امنیت داده و ضرورت افزایش بهره‌وری مدیریتی، انگیزه اصلی طراحی چنین دستیار هوشمندی بوده است.

سید علی اکبر صفوی، ارائه‌دهنده پروژه، استاد دانشگاه و مسئول ارشد تیم طراحی، در تشریح ایده اولیه این طرح گفت: ما به همراه همکاران‌مان، تیمی متشکل از حدود ۲۰ نفر از جوانان، اعم از دانش‌آموختگان و دانشجویان دکتری، فعالیت می‌کنیم. ایده اصلی این پروژه پیش‌تر هم مطرح شده، اما به دلیل اهمیت موضوع، لازم می‌دانم با دو مقدمه کوتاه به آن بپردازم.

سید علی اکبر صفوی افزود: هوش مصنوعی از آن فناوری‌هایی نیست که بتوان آن را یک موج زودگذر یا تب مقطعی دانست. این فناوری، قدرتی دارد که می‌تواند زمین و آسمان را از نظر بهره‌وری، تصمیم‌گیری و انجام کار‌ها جابه‌جا کند. میزان تأثیرگذاری آن هم ثابت نیست؛ در جایی می‌تواند راندمان را ده برابر کند، در جایی صد برابر و حتی هزار برابر.

او برای درک بهتر این موضوع مثالی مطرح کرد: فرض کنید یک کتاب ۱۵۰۰ صفحه‌ای را بین ۱۰۰ متخصص تقسیم کنیم و هر کدام ۱۵ صفحه را بخوانند. اگر بعداً پرسیده شود فلان موضوع در کدام صفحه آمده، پیدا کردن پاسخ زمان‌بر است. اما هوش مصنوعی می‌تواند در چند ثانیه دقیقاً پاسخ دهد. این همان قدرتی است که امروز در اختیار بسیاری از کشور‌ها و سیاست‌گذاران قرار گرفته است.

به گفته صفوی، همین درک از قدرت هوش مصنوعی باعث یک تصمیم کلان شد، وی ادامه داد: با سیاست‌گذاری هوشمندانه معاونت علمی ریاست‌جمهوری، این جمع‌بندی شکل گرفت که برای هر وزیر، یک دستیار هوشمند طراحی شود؛ دستیاری که بتواند تناقض‌های قانونی، پیامد‌های تصمیم‌ها و تعارض‌های بین‌دستگاهی را پیش از اجرا شناسایی کند.

او افزود: این دستیار می‌تواند در چند ثانیه بررسی کند که یک تصمیم یا قانون جدید با قوانین پنجاه سال گذشته یا با مقررات سایر وزارتخانه‌ها تناقض دارد یا نه و این جلوگیری از تصمیم‌های شبهه‌ناک و پرهزینه است.

مسئول ارشد پروژه توضیح داد: در قالب یک فراخوان، از دانشگاه‌ها دعوت شد تا برای طراحی این دستیار‌ها اعلام آمادگی کنند. دانشگاه‌های متعددی انتخاب شدند و هر کدام مسئول طراحی برای یک وزارتخانه شدند. در این میان، همکاری با دانشگاه شیراز برای این پروژه شکل گرفت و خوشبختانه تیم ما جزو تیم‌هایی بود که با سرعت و دقت بالا کار را پیش برد.

او با اشاره به همکاری نزدیک بدنه اجرایی گفت: در این مسیر، همراهی مشاوران جوان، مدیران ارشد، نمایندگان وزیر، مسئولان حوزه آموزش، تحقیقات، پایش از راه دور و سایر بخش‌های تخصصی وزارتخانه نقش بسیار مهمی داشت.

صفوی هدف‌های این طرح را این‌گونه تشریح کرد: هدف نخست، استفاده از آخرین فناوری‌های روز برای تصمیم‌گیری بهتر است. هدف دوم، ایجاد یک زیست‌بوم توانمند هوش مصنوعی در کشور است؛ زیست‌بومی که بدنه جوان دانشگاهی، دانش‌آموختگان و استادان پیشکسوت را در کنار هم قرار دهد تا بتوانند پروژه‌های بزرگ ملی را پیش ببرند.

این استاد دانشگاه، با بیان اینکه در فاز نخست تمرکز بر تحلیل قوانین و مقررات بوده است، ادامه داد: این دستیار قادر است تناقض‌های قانونی را شناسایی کند، از قوانین استنتاج بگیرد، مسئول هر اقدام را مشخص کند و حتی پاسخ دهد که یک تصمیم مشخص تحت حمایت کدام قانون است یا با کدام مقرره در تضاد قرار دارد.

او تأکید کرد: یکی از نکات بسیار مهم این است که این سیستم بر بستر سخت‌افزاری داخل کشور توسعه یافته است. داده‌ها از کشور خارج نمی‌شود و آموزش مدل‌ها با داده‌های بومی انجام می‌گیرد؛ موضوعی که امکان استفاده امن آن را برای مدیران فراهم می‌کند.

او درباره شفافیت پاسخ‌ها گفت: هر پاسخی که سیستم ارائه می‌دهد، همراه با استناد دقیق به ماده، تبصره و بند قانونی است. منابع به‌طور کامل نمایش داده می‌شوند تا تصمیم‌گیرنده بداند این پاسخ بر چه مبنایی ارائه شده است.

مسئول پروژه افزود: این ابزار فقط بازیابی اطلاعات نیست. می‌تواند خلاصه‌سازی کند، قوانین پیچیده را به زبان ساده توضیح دهد، فرآیند‌های گام‌به‌گام را استخراج کند، استثنا‌ها را تشخیص دهد، تعارض‌ها را تحلیل کند و حتی برای موقعیت‌های مبهم یا جدید، استنتاج منطقی ارائه دهد.

صفوی به نیاز‌های عملیاتی وزارتخانه اشاره کرد و گفت: با استفاده از پردازش تصاویر ماهواره‌ای، امکان تشخیص سطح زیر کشت، نوع محصولات، مساحت باغات و مزارع و پیش‌بینی تولید فراهم شده است. این اطلاعات می‌تواند به‌صورت دقیق و به‌روز، مبنای سیاست‌گذاری قرار گیرد.

او درباره یکی دیگر از ماژول‌ها اظهار کرد: تحلیل نیروی انسانی، بررسی توزیع تخصص‌ها، سابقه کاری، بازنشستگی و نیاز‌های آموزشی از دیگر قابلیت‌های این سیستم است. داشبورد مدیریتی امکان گزارش‌گیری، تحلیل آماری، شناسایی مشکلات و ارائه راهکار‌های پیشنهادی را فراهم می‌کند.

در ادامه توضیحات ارائه‌شده درباره این سامانه، رئیس مرکز فناوری اطلاعات سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی (تات)، درباره زیرساخت‌ها و نقش این سازمان توضیح می‌دهد.

علی‌اکبر نوروزی، با اشاره به جایگاه این سازمان در ساختار وزارت جهاد کشاورزی گفت: سازمان تحقیقات به‌عنوان بازوی علمی وزارتخانه، دارای بیش از دو هزار عضو هیئت علمی و حدود چهار هزار محقق فعال در سراسر کشور است که در قالب ۲۱ مؤسسه تخصصی و ده‌ها مرکز و ایستگاه تحقیقاتی فعالیت می‌کنند.

او با تأکید بر گستردگی این شبکه علمی افزود: مراکز تحقیقاتی سازمان در حوزه‌های متنوعی از جمله زراعت، باغبانی، پنبه، خرما، پسته، چغندر و حتی کرم ابریشم مستقر هستند و هر یک با برخورداری از آزمایشگاه، گلخانه و مزارع پژوهشی، به‌صورت تخصصی روی مسائل بخش کشاورزی کار می‌کنند.

نوروزی با اشاره به نقش این ظرفیت علمی در سیاست‌گذاری ادامه داد: مسئولیت تدوین الگوی کشت کشور به سازمان تحقیقات واگذار شده و این الگو از سال گذشته به‌صورت رسمی ابلاغ شده است؛ به‌گونه‌ای که کشاورزان از طریق پنجره واحد دولت، بر اساس موقعیت جغرافیایی خود، اطلاعات دقیق مربوط به نوع محصول، رقم مناسب و الزامات کشت را دریافت می‌کنند.

وی افزود: در این سامانه، مرز مزارع از پیش ترسیم شده و کشاورز با انتخاب مزرعه خود، وارد فرآیند ثبت و راستی‌آزمایی می‌شود؛ فرآیندی که با مشارکت حدود شش هزار کارشناس پهنه در روستا‌ها و مراکز خدمات کشاورزی انجام می‌شود و اطلاعات میدانی مانند نوع محصول، خاک، کود و میزان آب مصرفی را پوشش می‌دهد.

رئیس مرکز فناوری اطلاعات سازمان تحقیقات با اشاره به نقش پایش ماهواره‌ای گفت: برای پوشش کامل کشور، هر پنج روز یک‌بار داده‌های ماهواره‌ای پردازش می‌شود تا نقشه سطح سبز کشور به‌روزرسانی شود؛ داده‌هایی که پس از تفکیک جنگل، مرتع و اراضی کشاورزی، وارد مرحله تحلیل هوش مصنوعی می‌شوند.

او با بیان اینکه این سامانه قادر به تشخیص اراضی دیم و آبی است، اضافه کرد: در مراحل بعد، نوع محصول نیز با استفاده از الگوریتم‌های یادگیری ماشین شناسایی می‌شود و داده‌های میدانی کارشناسان برای افزایش دقت تحلیل‌ها به‌کار می‌رود.

نوروزی با اشاره به دقت تصاویر مورد استفاده تأکید کرد: تصاویر اولیه با دقت ۱٠ متر در ۱٠ متر دریافت می‌شوند، اما با بهره‌گیری از فناوری سوپررزولوشن، این دقت به یک متر افزایش می‌یابد؛ موضوعی که حجم داده‌ها را به‌شدت افزایش داده و این پروژه را به یکی از نمونه‌های جدی بیگ‌دیتا در بخش کشاورزی تبدیل کرده است.

وی ادامه داد: با این سطح از دقت، مرز مزارع به‌صورت خودکار استخراج می‌شود، مساحت و مشخصات هر قطعه زمین مشخص شده و امکان راستی‌آزمایی اطلاعات ارائه‌شده از سوی کشاورزان فراهم می‌شود.

در ادامه صحبت‌های نوروزی، مجری طرح دستیار هوش مصنوعی وزارت جهاد کشاورزی، با اشاره به وضعیت اجرای پروژه گفت: در فاز نخست، بخش قوانین و مقررات سامانه از نظر امنیت و کارایی تأیید شده و در حوزه‌هایی مانند پایش اراضی، تخمین سطح زیر کشت و برآورد محصول برای محصولات کلیدی باغی، نتایج عملیاتی به دست آمده است.

وی با تأکید بر تفاوت این سامانه با ابزار‌های ساده هوش مصنوعی افزود: این سامانه صرفاً یک چت‌بات نیست، بلکه امکان پرسش آزاد با زبان طبیعی را فراهم می‌کند و پاسخ‌ها را بر اساس اسناد، قوانین و داده‌های معتبر ارائه می‌دهد و حتی موارد تناقض را نیز شناسایی می‌کند.

صفوی خاطرنشان کرد: مدل‌های هوش مصنوعی این پروژه بر بستر داخلی و امن اجرا می‌شوند و با تکمیل داده‌ها و همراهی بخش‌های مختلف، این سامانه می‌تواند در سال‌های آینده به یکی از مهم‌ترین ابزار‌های تصمیم‌سازی هوشمند در حوزه کشاورزی کشور تبدیل شود.

او با اشاره به وضعیت زیرساخت‌های فنی پروژه گفت: معاونت علمی با توجه به شرایط کشور، زیرساخت‌های متناسب و قابل قبولی را برای اجرای این طرح فراهم کرده است. هرچند به‌دلیل برخی اتفاقات و شرایط خاص ماه‌های اخیر، از جمله رخداد‌های تابستان، اجرای پروژه با وقفه‌هایی همراه بوده، اما بستر اصلی پروژه به‌خوبی آماده شده و در حال حاضر پاسخ‌گوی نیاز‌های تعریف‌شده است.

صفوی افزود: هدف‌گذاری اصلی، توسعه این بستر و تبدیل آن به یک پلتفرم جامع در مقیاس بزرگ‌تر است تا بتواند در آینده، طیف گسترده‌تری از کاربران و ذی‌نفعان را تحت پوشش قرار دهد و خدمات را در سطح وسیع‌تری ارائه کند.

مجری طرح دستیار هوش مصنوعی وزارت جهاد کشاوزی در پایان با قدردانی از همکاری‌های انجام‌شده تأکید کرد: در حال حاضر مشکلی در روند همکاری وجود ندارد و فایل‌های ارائه‌شده نیز دریافت شده و در دست بررسی است؛ داده‌ها و تصاویر ماهواره‌ای مرتبط، به‌ویژه موارد خاص، مورد توجه و ارزیابی قرار خواهد گرفت.