پهلوی؛ میراثی از خیانت و استثمار/ از نفت تا ساواک: یک دوران تاریک در تاریخ ایران

به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا؛ نظام پهلوی پس از سقوط قاجار با هدف ایجاد یک پادشاهی مدرن در ایران قدرت را در دست گرفت. این نظام با استفاده از ترکیبی از ایدئولوژی‌های سکولار، ملی‌گرایی و همکاری با قدرت‌های خارجی به تدریج سلطه خود را بر کشور تثبیت کرد. در ظاهر، نظام پهلوی با هدف مدرنیزاسیون و توسعه کشور گام برداشته بود، اما در عمل، این مدرنیته ابزاری برای تحکیم قدرت، استثمار منابع طبیعی، ایجاد شکاف‌های اجتماعی و اقتصادی عمیق، و تضعیف هویت ملی شد. این تحولات که به ویژه در دهه‌های پایانی دوران پهلوی شدت گرفت، در نهایت به قیام ۱۹ دی قم و سرنگونی این نظام منجر شد.

تضعیف هویت ملی و فرهنگ ایرانی: تحولات ساختاری و معنادار

نظام پهلوی به شیوه‌های مختلف و با استفاده از ابزار‌های متعددی، به هدف از بین بردن ریشه‌های هویت ملی و فرهنگی ایرانی پرداخت. این تلاش‌ها فراتر از تغییرات ظاهری بود و به دنبال تغییر بنیان‌های تفکر و رفتار جامعه ایرانی بود.

ـ تخریب هویت مذهبی: نظام پهلوی با هدف تضعیف نقش مذهب در جامعه به طور سیستماتیک به روحانیت حمله کرد. این کار با استفاده از ابزار‌های مختلف صورت گرفت. از جمله «حذف تشکیلات روحانیت» که دراین راستا نظام پهلوی با محدود کردن فعالیت‌های مذهبی، ممنوعیت تأسیس مدارس علمیه و سرکوب مراسم مذهبی به تدریج ساختار قدرت روحانیت را تضعیف کرد. همچنین «تغییر نظام مالیاتی» با اعمال مالیات‌های سنگین، مصادره اموال و مساجد به منظور تضعیف قدرت مذهبی صورت گرفت.

از سویی دیگر پیگیر «توسعه نظام آموزشی سکولار» شد و با نظام آموزشی جدید با تأکید بر دروس علمی و فنی و حذف دروس مذهبی گامی به منظور تربیت نسل جدیدی از ایرانیان با تفکر سکولار برداشت. در این میان با «مصادره اموال مساجد» با بهانه‌های مختلف و استفاده از این دارایی‌ها برای پروژه‌های دولتی، نمونه‌ای از سرکوب مذهبی توسط نظام پهلوی صورت گرفت.

ـ تخریب هویت فرهنگی: نظام پهلوی با هدف جایگزینی فرهنگ ایرانی با فرهنگ غربی، به طور گسترده به ترویج ارزش‌ها و سبک زندگی غربی پرداخت که در ادامه به طور اجمالی اشاره می‌شود:
ـ توسعه فرهنگ عامه: واردات فیلم، موسیقی و مد غربی و ایجاد سینما‌ها و رادیو با محتوای غربی به منظور تأثیرگذاری بر ذهن و رفتار مردم صورت گرفت.

ـ تغییر نام‌ها و نمادها: تغییر نام شهرها، خیابان‌ها و مکان‌های تاریخی به نام‌های غربی، نمونه‌ای از تلاش برای پاک کردن ردپای تاریخ و فرهنگ ایرانی بود.

ـ تغییر در نظام لباس: تشویق به پوشیدن لباس غربی و ممنوعیت پوشیدن لباس سنتی به منظور تضعیف هویت فرهنگی ایرانی صورت گرفت.

ـ تغییر در نظام خانواده: نظام پهلوی با ترویج ارزش‌های غربی در زمینه خانواده تلاش کرد تا نقش زن را در جامعه تغییر دهد و از ارزش‌های سنتی خانواده ایرانی فاصله بگیرد.

ـ تضعیف هویت زبانی: نظام پهلوی با ترویج زبان فارسی مدرن و کاهش استفاده از گویش‌ها و زبان‌های محلی، به منظور یکسان‌سازی زبان و فرهنگ در سراسر کشور به تضعیف هویت زبانی ایرانی پرداخت.

چپاول منابع طبیعی و فقر و نابرابری اقتصادی/ مدل توسعه استعماری

نظام پهلوی با همکاری شرکت‌های خارجی و با تکیه بر مدل توسعه استعماری به استثمار منابع طبیعی ایران پرداخت و ثروت‌های کشور را به جیب چند نفر و شرکت‌های خارجی منتقل کرد. این مدل توسعه نه تنها منجر به فقر و نابرابری اقتصادی شد، بلکه ساختار‌های قدرت را نیز به نفع طبقات خاصی از جامعه تغییر داد.

ـ کنترل شرکت‌های خارجی بر نفت: اجازه دادن به شرکت انگلیسی در نفت و سپس شرکت‌های آمریکایی برای استخراج و انتقال نفت، منجر به انتقال بخش اعظم سود حاصل از فروش نفت به خارج از کشور شد. این شرکت‌ها از مزایای ویژه مالیاتی و حقوقی برخوردار بودند و نقش قابل توجهی در تعیین قیمت نفت داشتند. مطالعات نشان می‌دهد که سهم ایران از سود نفت در دوران پهلوی به طور قابل توجهی کمتر از سهم کشور‌های دیگر تولیدکننده نفت بود.

ـ فساد و اختلاس در درجات مختلف دولت: فساد و اختلاس در درجات مختلف دولت پهلوی به طور گسترده رواج داشت. مدیران و مقامات دولتی با استفاده از قدرت خود، اموال و ثروت‌های زیادی را به دست آوردند. گزارش‌های سازمان‌های بین‌المللی نشان می‌دهد که میزان فساد در دوران پهلوی از دیگر کشور‌ها بسیار بالاتر بود.

ـ توسعه صنعتی محدود و متمرکز: توسعه صنعتی در ایران به طور محدود و متمرکز در مناطق خاصی از کشور صورت می‌گرفت و به نفع طبقات خاصی از جامعه بود. صنعت بافندگی در تهران و اصفهان توسعه یافت، اما سایر مناطق کشور از این توسعه محروم بودند. این امر منجر به افزایش نابرابری اقتصادی بین مناطق مختلف کشور شد.

ـ افزایش بدهی خارجی: نظام پهلوی برای تأمین هزینه‌های خود به شدت متکی به وام‌های خارجی شد. این امر منجر به افزایش بدهی خارجی ایران و وابستگی اقتصادی به کشور‌های دیگر شد.

سرکوب آزادی‌ها و نقض حقوق بشر/ نظام پلیسی و فقدان دموکراسی

نظام پهلوی با سرکوب شدید آزادی‌ها و نقض حقوق بشر به حفظ قدرت خود متکی بود. این سرکوب علاوه بر اینکه حقوق و آزادی‌های مردم را نقض می‌کرد، مانع توسعه سیاسی و اجتماعی کشور نیز شد.

ـ سازمان اطلاعات و امنیت کشور (ساواک): ساواک به عنوان یک نیروی سرکوبگر وظیفه داشت تا مخالفان سیاسی، فعالان اجتماعی و هر فردی که به نظر می‌رسید تهدیدی برای نظام باشد را شناسایی، بازداشت، شکنجه و حتی به قتل برساند. ساواک با استفاده از شبکه‌ای گسترده از اطلاعات، به طور مداوم بر مردم نظارت می‌کرد و هرگونه فعالیت سیاسی یا اجتماعی را سرکوب می‌کرد.

ـ زندان و شکنجه: زندان و شکنجه از جمله ابزار‌های اصلی سرکوب در دوران پهلوی بودند. بسیاری از مخالفان سیاسی و فعالان اجتماعی به دلیل فعالیت‌های سیاسی خود بازداشت، شکنجه و حتی به قتل رسیدند. زندان‌های تهران و سایر شهر‌ها به مکان‌هایی برای شکنجه و استثمار تبدیل شده بودند.

ـ محدودیت در آزادی بیان و مطبوعات: نظام پهلوی به شدت به آزادی بیان و مطبوعات محدودیت اعمال می‌کرد. روزنامه‌ها مورد سانسور قرار می‌گرفتند و روزنامه‌نگاران و نویسندگان مخالف سرکوب می‌شدند. همچنین ممنوعیت تشکیل احزاب سیاسی و فعالیت‌های سیاسی نیز به سرکوب آزادی‌ها کمک می‌کرد.

بنابراین نظام پهلوی با خیانت به ملت ایران به طور سیستماتیک به تضعیف هویت ملی، چپاول منابع طبیعی، ایجاد فقر و نابرابری اقتصادی و سرکوب آزادی‌ها پرداخت. این خیانت‌ها به مرور زمان نارضایتی عمومی را افزایش داد و در نهایت، زمینه را برای قیام ۱۹ دی‌ قم و سرنگونی این نظام فراهم کرد.