هدررفت سیلابهای جنوب کشور در سایه عقبنشینی از آبخیزداری
به گزارش خبرگزاری آنا، سیلابهای اخیر در مناطق جنوبی کشور بار دیگر مسئله مدیریت منابع آب را به صدر دغدغههای کارشناسی و افکار عمومی بازگردانده است. در حالی که این بارشها میتوانست بخشی از بحران مزمن کمآبی کشور را تعدیل کند، بخش قابل توجهی از آن بدون مهار و بهرهبرداری به صورت رواناب از کشور خارج و وارد دریاها شد. بررسی دادههای رسمی نشان میدهد ریشه این هدررفت گسترده بیش از آنکه به کمبود بارندگی مربوط باشد به ضعف در اجرای آبخیزداری و عقبنشینی از سیاستهای مصوب در برنامه هفتم پیشرفت بازمیگردد.
بر اساس آمار تجمیعی حوضههای آبریز کشور سالانه حدود ۱۳ میلیارد و ۶۲۰ میلیون مترمکعب آب در قالب سیلاب و رواناب از مرزهای کشور خارج میشود. از این میزان حوضه آبریز دریای خزر با حدود ۶ میلیارد و ۲۰۰ میلیون مترمکعب بیشترین سهم را دارد و پس از آن حوضههای مرزی ساحلی جنوب با حدود ۷ میلیارد مترمکعب قرار میگیرند که نشان میدهد جنوب کشور یکی از اصلیترین کانونهای هدررفت منابع آب به شمار میرود.
تصاویر و دادههای میدانی سیلابهای اخیر جنوب نیز گویای آن است که بخش عمدهای از روانابها بدون هیچ سازوکار کنترلی مستقیم وارد آبراههها و سپس دریا شدهاند در حالی که با اجرای عملیات آبخیزداری امکان مهار و ذخیره بخش قابل توجهی از این حجم آب وجود داشت.
خروج سالانه میلیاردها مترمکعب آب از کشور
قرمز چشمه، رئیس گروه پژوهشی هیدرولوژی و توسعه منابع آب پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری با تشریح ابعاد مکانی این مسئله اعلام کرده است اگر میزان خروج آب بر حسب کیلومترمربع ارزیابی شود حدود ۴۰ هزار کیلومترمربع از حوزههای مرزی غرب کشور ۱۰۳ هزار کیلومترمربع در شرق ۴۲۴ هزار کیلومترمربع در جنوب و ۱۳۳ هزار کیلومترمربع در شمال کشور درگیر خروج جریان آب هستند.
به گفته وی در حال حاضر در حدود ۲۳ میلیون هکتار از اراضی کشور مطالعات آبخیزداری انجام شده و در مجموع ۷۴ میلیون هکتار از حوزههای آبخیز حدود ۱۷ و شش دهم میلیون هکتار یا تحت عملیات آبخیزداری قرار گرفته یا در دست اجراست رقمی که فاصله قابل توجهی با ظرفیتهای بالقوه کشور دارد.
این مقام پژوهشی تأکید کرده است که تنها در سواحل جنوبی کشور سالانه حدود ۷ هزار میلیون مترمکعب جریان آب وارد دریا میشود و در مجموع به طور متوسط سالانه حدود ۱۴ میلیارد مترمکعب جریان آب از کشور خارج میشود آبی که میتوانست با مدیریت صحیح به منبعی پایدار برای تقویت ذخایر زیرزمینی تبدیل شود.
تبخیر بالا و سیلابهایی که به فرصت تبدیل نشدند
در همین زمینه پرهمت، مشاور وزیر جهاد کشاورزی و عضو پژوهشگاه خاک و آبخیزداری با اشاره به ابعاد پنهان هدررفت منابع آب گفته است سالانه حدود ۱۰ میلیارد مترمکعب آب به طور مستقیم از دسترس خارج میشود در حالی که این عدد تنها بخشی از واقعیت هدررفت آب در کشور است.
به گفته وی حدود ۷۵ درصد بارندگیهای کشور تبخیر میشود و اگر متوسط بارندگی سالانه کشور را حدود ۴۰۰ میلیارد مترمکعب در نظر بگیریم نزدیک به ۲۷۰ میلیارد مترمکعب آن پیش از بهرهبرداری از دست میرود و تنها بخش محدودی به نفوذ در خاک یا رواناب تبدیل میشود.
وی با اشاره به بارندگیهای سیلآسای سال گذشته تصریح کرده است که تنها در اسفند ماه و در جریان سیلابهای جنوب بلوچستان حدود ۷ میلیارد مترمکعب آب از کشور خارج و وارد خلیج فارس شد در حالی که این حجم آب میتوانست با مدیریت آبخیزداری به منابع قابل دسترس تبدیل شود.
کاهش هدف آبخیزداری در برنامه هفتم و پیامدهای آن
این شرایط در حالی رقم میخورد که در برنامه هفتم پیشرفت هدف اجرای عملیات آبخیزداری و آبخوانداری در سطح ۲۰ میلیون هکتار تعیین شده بود؛ هدفی که میتوانست به طور متوسط حدود ۱۵ و نیم میلیارد مترمکعب ذخیره آب از طریق کاهش تبخیر و افزایش نفوذ بارش فراهم کند.
اما در نسخه پیشنهادی جدید دولت این هدف به ۷ و نیم میلیون هکتار کاهش یافته است تغییری که به گفته کارشناسان به معنای از دست رفتن حدود ۹ و هفت دهم میلیارد مترمکعب ظرفیت بالقوه ذخیره آب، کاهش توان کشور در کنترل سیلابها، تشدید فرسایش خاک و تضعیف تغذیه آبخوانهای زیرزمینی است.
این در حالی است که پژوهشهای پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری نشان میدهد حدود ۹۰ میلیون هکتار از اراضی کشور مستعد اجرای عملیات آبخیزداری هستند، ظرفیتی که میتواند تا ۵۰ میلیارد مترمکعب آب را ذخیره کند و نادیده گرفتن آن به معنای تداوم چرخه هدررفت منابع آب است.
برنامه هفتم و مسئولیت از دسترفته مدیریت سیلاب
سیلابهای اخیر جنوب کشور نشان داد بحران آب ایران نه محصول یک پدیده طبیعی غیرقابل پیشبینی بلکه نتیجه مستقیم انتخابهای سیاستی و مدیریتی است. در شرایطی که کشور همزمان با خشکسالی، افت آب زیرزمینی و فرسایش گسترده خاک مواجه است؛ ادامه خروج سالانه میلیاردها مترمکعب آب از مرزها بیانگر غفلت از ابزارهای شناختهشده مدیریت منابع آب است.
کاهش هدف آبخیزداری در برنامه هفتم پیشرفت در چنین شرایطی نه تنها به معنای نادیده گرفتن ظرفیتهای علمی و فنی کشور بلکه به منزله پذیرش تداوم هدررفت منابع آب و تشدید خسارات سیلابی در سالهای آینده است. تجربه سیلابهای جنوب بهروشنی نشان میدهد که بدون بازگشت به منطق آبخیزداری سیلابها همچنان به جای فرصت به تهدید تبدیل خواهند شد.
به نظر میرسد بازنگری در تصمیمهای اخیر و بازگرداندن آبخیزداری به جایگاه واقعی خود در برنامههای ۵ساله نه یک مطالبه کارشناسی بلکه ضرورتی برای امنیت آبی پایداری سرزمین و کاهش هزینههای اجتماعی و اقتصادی سیلابهاست.
انتهای پیام/