آیا بافت تاریخی شوشتر شایسته ثبت جهانی است/ دلنگرانی برای کوچههایی که بار تاریخ را به دوش میکشند
به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، وقتی از ورودی بافت تاریخی شوشتر عبور میکنی، انگار وارد شهری شدهای که هزار سال زندگی و جریان آب را یکجا در خودش نگه داشته است. کوچهها باریکاند، دیوارها با سنگ و خشت خشتی که رنگ خاک خوزستان را به یاد میآورند، تو را به دل تاریخ میبرند؛ جایی که هر پیچِ مسیر داستانی از زندگی، تجارت و سازههای آبی دارد که نه فقط تماشا، بلکه لمسشان هم غافلگیرت میکند.
در دل این بافت، آثار باقیمانده از سیستم آبی تاریخی شوشتر قرار دارد؛ سازهای که مهندسیاش از زمان داریوش هخامنشی آغاز شده و بعدها در دوره ساسانی تکامل یافته، جایی که آب کارون تبدیل به روح شهر میشود و از میان کانالها، آسیابها، پلها، سدها و تونلها عبور میکند و به زندگی و کشاورزی مردم جان میبخشد. این مجموعه تاریخی که میتوان آن را یک شگفتی مهندسی باستانی نامید، در سال ۱۳۸۸ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده و همچنان بخشی از آن در عمل آبیاری و استفادههای عمرانی به کار میافتد.
در بافت قدیمی شوشتر، خانهها و گذرها همچنان زندگی روزمره مردم را در هم تنیدهاند؛ از گذرهای پوشیده و بازارهای سنتی گرفته تا حسینیهها، نانواییهای قدیمی و حیاطهایی که از دیرباز مرکز تعاملات اجتماعی بودهاند. اینجا نه یک موزه بیجان، بلکه یک شهر زنده است که تاریخ را نفس میکشد و به بازدیدکننده میگوید: «اینجا زندگی هنوز ادامه دارد.» اما ...
یکی از خانه های داخل این بافت، خانه تاریخی افضل است. «روزبه سلمان» ، فعال گردشگری و مدیر گروه سرمایه گذاری سلمان ، درباره خانه تاریخی افضل میگوید: این خانه حدود ۱۲۰ سال قدمت دارد و اکنون توسط خانم زائری، از هنرمندان فعال شوشتر، در حال مرمت و بازسازی است.
به گفته او، این خانه یکی از نمونههای نسبتاً دستنخورده بافت تاریخی شوشتر بوده که با رویکرد حفظ اصالت، وارد مرحله احیا شده است.
خانم زائری درباره وضعیت بنا توضیح میدهد: من این خانه را از ورثه خریدم. در دورههایی، پنجرهها و فرم خانه تغییر کرده بود و در برخی بخشها آجرکاری از بین رفته بود. شوادانی که در خانه وجود دارد، چاه آب داشته و قصد دارم مسیر آن را دوباره باز کنم تا جلوههای اصلی خانه احیا شود.
او میافزاید: زیربنای اصلی خانه ۲۱۰ متر است، اما با احتساب شوادان، شبستانها و فضاهای وابسته، زیربنای کلی به حدود ۵۰۰ متر میرسد. این خانه در سال ۱۳۹۷ خریداری شده و تاکنون نزدیک به ۵۰۰ میلیون تومان برای مرمت آن هزینه شده؛ البته نه با قیمتهای امروز.
شوشتر؛ شهری با پشتوانه اقتصادی و تاریخی
سلمان با اشاره به شرایط اقتصادی شوشتر میگوید: شوشتر از نظر کشاورزی و تولید، یکی از قطبهای مهم کشور است؛ از تولید گندم گرفته تا برداشت گسترده برنج. علاوه بر آن، وجود کشتوصنعت کارون بهعنوان چهارمین کارخانه تولید شکر جهان و خاورمیانه با مزرعهای ۴۰ هزار هکتاری نیشکر، نشان میدهد مردم این منطقه از نظر مالی در وضعیت مناسبی قرار دارند.
به گفته او، همین پشتوانه اقتصادی در دهه اخیر باعث شکلگیری آگاهی اجتماعی و مطالبهگری در حوزه میراث فرهنگی شده و خانوادهها امروز ارتباطی فعال و دوستانه با بافت تاریخی دارند.
میراث زنده؛ از شیرینیهای سنتی تا خانههای تاریخی
این فعال گردشگری از راهاندازی یک کارگاه تولید شیرینیهای سنتی ثبت ملیشده در بافت تاریخی خبر میدهد که بهزودی افتتاح خواهد شد و برای اقوامش است.
او تأکید میکند: تمام تلاش ما این است که این اقدامات، بخشی از کارزار ثبت جهانی بافت تاریخی شوشتر باشد؛ کارزاری که تنها در یک هفته، فراتر از انتظار ما با استقبال گسترده مواجه شد.
تجربهای پایلوت از واگذاری میراث به بخش خصوصی
سلمان با اشاره به خانه تاریخی مستوفی میگوید: این خانه اولین اثر تاریخی کشور است که بهعنوان پروژه پایلوت به بخش خصوصی واگذار شده و من مسئولیت آن را برعهده دارم. در این پروژه، تمامی ملاحظات و استانداردهای جهانی ثبت یونسکو رعایت شده و حتی فضای پذیرایی متناسب با ضوابط ایجاد شده است.
چرا بافت تاریخی شوشتر شایسته ثبت جهانی است؟
وی در تشریح دلایل ثبت جهانی بافت تاریخی شوشتر توضیح میدهد: سازههای آبی شوشتر بهدرستی ثبت جهانی شدهاند، اما این سازهها در خلأ بهوجود نیامدهاند. شوشتر یک شهر جزیرهای است و خالقان این آثار، در همین بافت زندگی میکردند. کاروانسرای افضلی که در بافت قرار دارد، یکی از عناصر پرونده ثبت یونسکو است و هسته مرکزی آن نیز ثبت جهانی شده. همچنین مسجد ثبت جهانیشده داریم و برای ثبت دیگر مساجد تاریخی هم در حال تلاش هستیم.
بافتی مشارکتی؛ میراث در کنار مردم
سلمان با اشاره به ساختار اجتماعی محلات شوشتر میگوید: هر محله حسینیه، نانوایی، تکیه، سکو و آیینهای مشترک خودش را دارد. این بافت، مشارکتی میان مردم و میراث است و به همین دلیل اتفاقات مثبتی در آن در حال رخ دادن است.
او البته به ساختوسازهای غیرمجاز در بافت هم اشاره میکند و میافزاید: این تخلفات وجود دارد و نیازمند نظارت جدی است، اما اگر مطالبات مردم شنیده شود، قطعاً بسیاری از مشکلات کاهش پیدا میکند.
کارزار ثبت جهانی؛ مطالبهای با هزاران امضا
به گفته سلمان، کارزار «ثبت جهانی بافت تاریخی شوشتر» در سامانه کارزار تاکنون نزدیک به دو هزار امضا در هشت روز جمعآوری کرده و علاوه بر آن، یک طومار مردمی با بیش از چهار هزار امضا نیز شکل گرفته است.
او از دیگر پروژههای در حال مرمت مانند خانه دکتر نجاتیان، خانه تاریخی مقدم و ساباتها و گذرهای ارزشمند شوشتر نام میبرد و تأکید میکند:در بخش دوم بافت تاریخی شوشتر، شواهد زندگی پنجهزارساله بهوضوح قابل مشاهده است. این اقدامات، سرمایهگذاریهای خانوادگی و جمعی مردم شوشتر است و برخلاف آنچه گاهی در اخبار دیده میشود، نمونهای موفق از رفتار آگاهانه جامعه محلی با میراث تاریخی به شمار میرود.
همراهی میراث فرهنگی با مردم
سلمان در پایان میگوید: خوشبختانه نگاه کارشناسی و همراهی نیروهای میراث فرهنگی در شوشتر و حتی در سطح استان وجود دارد. این همافزایی میان مردم، فعالان گردشگری و میراث فرهنگی، نقطه قوت اصلی حرکتی است که برای ثبت جهانی بافت تاریخی شوشتر آغاز شده است.
در نهایت بافت تاریخی شوشتر را اگر از نزدیک ببینی، پیش از آنکه شگفتزده شوی، دلنگران میشوی. دلنگرانِ کوچههایی که بار تاریخ را به دوش میکشند، اما سالهاست زیر بار بیتوجهی خم شدهاند. دیوارهایی که هنوز رد عبور آب و زندگی روی آنها پیداست، اما ترکها و فرسودگیشان نشان میدهد این شهرِ کهن، بیشتر دیده شده تا رسیدگی شود.
شوشتر شهری است که نامش با سازههای آبی جهانی گره خورده؛ شاهکاری که ثبت یونسکو شد، اما بافتی که این سازهها را زایید و در دل خود پروراند، سالها در حاشیه مانده است. گذرهایی که میتوانستند مسیر گردشگران و پژوهشگران باشند، امروز گاهی به معبرهای فراموششده تبدیل شدهاند؛ خانههایی که ظرفیت تبدیل شدن به اقامتگاه، کارگاه صنایعدستی و فضاهای فرهنگی را دارند، یا متروکاند یا با دخلوتصرفهای ناهماهنگ نفس میکشند.
در حالیکه بافت تاریخی شوشتر هنوز زنده است و مردم در آن زندگی میکنند، نبود برنامهریزی منسجم، ضعف نظارت بر ساختوسازهای غیرمجاز و تأخیر در تعریف طرحهای حمایتی، این بافت را به مرز فرسایش تدریجی رسانده است. اینجا نه کمبود تاریخ وجود دارد و نه کمبود ظرفیت؛ آنچه کم است، تصمیم، مطالبه و نگاه جدی به بافت بهعنوان یک سرمایه ملی است، نه باری بر دوش شهر.
شوشتر امروز در نقطهای ایستاده که یا با تکیه بر آگاهی جامعه محلی و مشارکت بخش خصوصی، مسیر احیا و ثبت جهانی بافت تاریخیاش را طی میکند، یا همچنان نظارهگر از دست رفتن تدریجی هویتی میماند که هزاران سال دوام آورده، اما ممکن است در چند دهه بیتوجهی، کمرنگ شود
انتهای پیام/