ایران به فناوری تولید آلیاژ پیشرفته پزشکی F۷۵ دست یافت

وحید ضرغام، در نشست خبری تشریح اقدامات ستاد توسعه دانش بنیان مواد و ساخت پیشرفته، با اشاره به سابقه شکل‌گیری سیاست‌گذاری در حوزه مواد و ساخت پیشرفته، اظهار کرد: سال ۱۳۹۰ در دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی مسئولیت داشتم و یکی از مأموریت‌های ما پیشبرد اسناد راهبردی کشور بود. در آن دوره اسنادی همچون سند هوافضا، سلول‌های بنیادی، زیست‌فناوری و نانو در دستور کار قرار داشت و یکی از موضوعاتی که در همان سال‌ها مطرح شد، سند مواد و ساخت پیشرفته بود.

وی افزود: همزمان با پیگیری این موضوع در دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی، در معاونت علمی نیز ستادی با همین عنوان تشکیل شده بود و فعالیت‌هایی را آغاز کرده بود. این ستاد در پیشبرد سند مواد و ساخت پیشرفته، با دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی همکاری داشت، اما با آغاز به کار دولت دوم دکتر روحانی، این ستاد با حوزه‌های لیزر و فوتونیک ادغام شد؛ حوزه‌هایی که از یک سو با مواد و از سوی دیگر با فناوری‌های اپتیکی ارتباط داشتند.

احیای استقلال ستاد مواد و ساخت پیشرفته

ضرغام ادامه داد: در نتیجه این ادغام، چند سالی نوعی بلاتکلیفی در این حوزه ایجاد شد، اما در دولت گذشته دوباره ستاد مواد و ساخت پیشرفته به‌صورت مستقل احیا شد. به اعتقاد من، مهم‌ترین دستاورد این ستاد در سال‌های اخیر، پیگیری و نهایی‌سازی سند راهبردی مواد و ساخت پیشرفته بوده است.

وی با بیان اینکه اسناد راهبردی در کشور دو کارکرد اصلی دارند، گفت: نخست آنکه نشان می‌دهند یک حوزه از اهمیت راهبردی برخوردار است و اگر کشور بخواهد مسیر توسعه را طی کند، باید به آن حوزه به‌طور جدی بپردازد. خوشبختانه این جمع‌بندی در کشور شکل گرفته و امروز نسبت به سال‌های گذشته در جایگاه بسیار بهتری قرار داریم. سند مواد و ساخت پیشرفته به تصویب رسیده و سال گذشته نیز توسط دکتر پزشکیان ابلاغ شد.

دبیر ستاد توسعه فناوری‌ها و صنایع دانش‌بنیان مواد و ساخت پیشرفته تصریح کرد: دومین کارکرد اسناد راهبردی، تعیین مسیر رشد کشور در آن حوزه است. اکنون می‌دانیم چه اولویت‌هایی باید دنبال شود، چه اقداماتی باید صورت گیرد و تقسیم کار ملی میان دستگاه‌های مختلف چگونه باید انجام شود. تمامی این موارد در سند ملی مواد و ساخت پیشرفته منعکس شده است.

آغاز همکاری با بنیاد ملی علم بر مبنای سند ملی

وی خاطرنشان کرد: بر اساس این سند، همکاری‌هایی را با بنیاد ملی علم آغاز کرده‌ایم تا اولویت‌های پژوهشی مورد نیاز کشور به دانشگاه‌ها ابلاغ شود و اساتید فعالیت‌های پژوهشی خود را در آن حوزه‌ها تعریف کنند. همچنین موضوع بازنگری در محتوای آموزشی رشته‌های مرتبط با مواد، توسعه تجاری‌سازی فناوری و برنامه‌های بین‌المللی نیز در این سند مورد توجه قرار گرفته است.

ضرغام تأکید کرد: اکنون مسئولیت اصلی ما اجرای این سند است و در همین زمینه فعالیت‌هایی را نیز آغاز کرده‌ایم. امیدواریم با حمایت معاونت علمی و دکتر افشین معاون علمی رئیس‌جمهور، بتوانیم روند اجرای سند را با سرعت بیشتری پیش ببریم.

استخراج ۱۹ قلم راهبردی در حوزه مواد و ساخت پیشرفته

وی با اشاره به اقدامات یک سال اخیر ستاد گفت: طی حدود یک سال گذشته چند برنامه مهم را دنبال کرده‌ایم که یکی از مهم‌ترین آنها تعیین اقلام راهبردی موضوع ماده یک قانون جهش تولید دانش‌بنیان بوده است.

دبیر ستاد توسعه فناوری‌ها و صنایع دانش‌بنیان مواد و ساخت پیشرفته افزود: این ماده قانونی مشخص می‌کند چه کالا‌هایی در حوزه‌های مختلف از نیاز‌های اصلی و ضروری کشور محسوب می‌شوند. همکاران ما در ستاد مواد تلاش گسترده‌ای انجام دادند و می‌توان گفت حوزه مواد و ساخت پیشرفته جزو حوزه‌هایی بود که بیشترین تعداد اقلام راهبردی را استخراج کرد.

وی ادامه داد: از مجموع ۶۷ قلم راهبردی شناسایی‌شده در کشور، ۱۹ قلم به حوزه مواد و ساخت پیشرفته اختصاص دارد. همچنین با وزارت صنعت، معدن و تجارت تعاملاتی داشتیم تا فراخوان‌های مربوط به این اقلام در حوزه مواد به‌صورت مشخص توسط این وزارتخانه انجام شود. بخشی از این فراخوان‌ها سال گذشته برگزار شد و ما نیز در جلسات ارزیابی و بررسی نهایی آنها حضور داشتیم تا شرکت‌های توانمند برای بومی‌سازی این اقلام شناسایی شوند.

الکترود گرافیتی و تجهیزات پزشکی در فهرست اقلام راهبردی

ضرغام در تشریح مفهوم اقلام راهبردی گفت: این اقلام هر سال به‌روزرسانی می‌شوند و آنچه اکنون مطرح است مربوط به سال ۱۴۰۴ است. اقلام راهبردی در حوزه‌های مختلف تعریف می‌شوند؛ برای مثال در بخش سلامت، محصولاتی که نقش حیاتی دارند و امکان جایگزینی آنها با فناوری یا کالای دیگری وجود ندارد، در زمره اقلام راهبردی قرار می‌گیرند.

وی افزود: به عنوان نمونه، الکترود گرافیتی از جمله اقلام راهبردی است. همچنین در حوزه سلامت، محصولاتی مانند پروتز‌های استخوانی و استنت‌های قلبی نیز به دلیل وابستگی به مواد و آلیاژ‌های خاص، اهمیت راهبردی دارند.

بومی‌سازی یکی از مهم‌ترین آلیاژ‌های تجهیزات پزشکی

دبیر ستاد توسعه فناوری‌ها و صنایع دانش‌بنیان مواد و ساخت پیشرفته با اشاره به یکی از دستاورد‌های مهم این حوزه اظهار کرد: یکی از طرح‌های موفقی که در ستاد پیگیری و به نتیجه رسیده، توسعه آلیاژ‌های مورد استفاده در تجهیزات پزشکی است.

وی گفت: امروز می‌توانیم ادعا کنیم که یکی از مهم‌ترین آلیاژ‌های زیست‌پزشکی مورد استفاده در تجهیزات پزشکی که قرار است داخل بدن انسان استفاده شود، در کشور بومی‌سازی شده است. این محصول با عنوان آلیاژ F۷۵ شناخته می‌شود و یک شرکت دانش‌بنیان توانسته با حمایت معاونت علمی این فناوری را در کشور توسعه دهد.

تمرکز معاونت علمی بر تولید فناوری‌های راهبردی

ضرغام با تأکید بر نقش معاونت علمی در توسعه فناوری‌های راهبردی گفت: در شرایط خاص کشور، معاونت علمی وظیفه دارد زمینه تولید فناوری‌ها و کالا‌هایی را فراهم کند که ممکن است تحت تأثیر تحریم‌ها یا محدودیت‌های خارجی قرار گیرند.

وی افزود: معاونت علمی تأمین‌کننده کالا نیست، بلکه مأموریت آن توسعه فناوری و حمایت از تولید است. این معاونت با استفاده از ابزار‌های مختلف، مسیر بومی‌سازی فناوری‌ها را تسهیل می‌کند.

دبیر ستاد توسعه فناوری‌ها و صنایع دانش‌بنیان مواد و ساخت پیشرفته با اشاره به نمونه استنت قلبی توضیح داد: استنت قلبی کالایی بسیار راهبردی و حیاتی است که ماده اولیه آن تیتانیوم است. ارزش ماده اولیه این محصول شاید به چند صد هزار تومان هم نرسد، اما پس از تبدیل شدن به محصول نهایی، ارزش آن به صد‌ها میلیون تومان می‌رسد و این دقیقاً همان مفهوم ارزش افزوده در محصولات دانش‌بنیان است.

وی ادامه داد: فرآیند بومی‌سازی چنین محصولاتی از تحقیقات پایه آغاز می‌شود. خوشبختانه کشور از نظر نیروی انسانی متخصص در وضعیت مناسبی قرار دارد و دانشگاه‌ها تعداد قابل قبولی نیروی متخصص تربیت کرده‌اند. پس از شکل‌گیری تیم‌های فناور، ستاد‌ها از آنها حمایت می‌کنند تا فناوری از سطوح اولیه بلوغ فناوری به مراحل بالاتر برسد.

اعتبار مالیاتی؛ ابزاری برای رشد شرکت‌های دانش‌بنیان

ضرغام با اشاره به ظرفیت‌های قانون جهش تولید دانش‌بنیان اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین ابزار‌های پیش‌بینی‌شده در این قانون، اعتبار مالیاتی است. یکی از چالش‌های همیشگی شرکت‌های دانش‌بنیان کوچک ماندن آنهاست و اعتبار مالیاتی می‌تواند زمینه رشد این شرکت‌ها را فراهم کند.

وی افزود: در این سازوکار، شرکت‌های بزرگ منابع مالی در اختیار شرکت‌های دانش‌بنیان قرار می‌دهند و در مقابل از مشوق‌های مالیاتی بهره‌مند می‌شوند. این موضوع به شرکت‌های کوچک کمک می‌کند فعالیت‌های پژوهشی و توسعه فناوری خود را ادامه دهند و محصولاتشان را به بازار برسانند.

دبیر ستاد توسعه فناوری‌ها و صنایع دانش‌بنیان مواد و ساخت پیشرفته ادامه داد: انتظار ما این است که شرکت‌های بزرگ علاوه بر استفاده از ظرفیت اعتبار مالیاتی، در شرکت‌های کوچک نیز مشارکت و سرمایه‌گذاری کنند. این همکاری می‌تواند زمینه جهش و رشد سریع‌تر شرکت‌های فناور را فراهم کند.

بررسی بیش از هزار طرح اعتبار مالیاتی در ستاد مواد

ضرغام با اشاره به عملکرد ستاد در حوزه اعتبار مالیاتی گفت: یکی از افتخارات ستاد مواد و ساخت پیشرفته در سال گذشته، بررسی تعداد قابل توجهی از طرح‌های اعتبار مالیاتی بود که از سوی کارگروه مربوطه به ستاد ارجاع شد. بخشی از این طرح‌ها مورد تأیید قرار گرفت و تعدادی نیز تأیید نشد.

در ادامه این نشست، کارشناس ستاد توسعه فناوری‌ها و صنایع دانش‌بنیان مواد و ساخت پیشرفته، اظهار کرد: حدود هزار طرح پس از انجام پایش اولیه برای بررسی تخصصی به ستاد ارجاع شده بود و از ما خواسته شد نظر نهایی خود را درباره آنها اعلام کنیم. از این تعداد، حدود ۹۰ درصد طرح‌ها مورد تأیید قرار گرفتند.

شکل‌گیری هماهنگی میان دستگاه‌ها برای بومی‌سازی فناوری‌های راهبردی
ضرغام با اشاره به همکاری میان دستگاه‌های مختلف در اجرای برنامه‌های بومی‌سازی اظهار کرد: وزارت صنعت، معدن و تجارت نیز در این حوزه تعهدات و مسئولیت‌هایی بر عهده دارد. توسعه این حوزه‌ها صرفاً با ورود یک دستگاه امکان‌پذیر نیست و نیازمند هماهنگی میان بخش‌های مختلف دولت است.
وی افزود: در حال حاضر هماهنگی‌های خوبی میان معاونت علمی و وزارت صمت شکل گرفته است. در مواردی که شرکت‌ها برای تکمیل فرآیند تولید به تجهیزات خاص نیاز دارند، وزارت صمت در تعامل با گمرک و همچنین در موضوع تخصیص ارز ورود جدی دارد. در دولت چهاردهم نیز فعالیت‌های تسهیل‌گرانه مناسبی در دستگاه‌های مختلف شکل گرفته است.
دبیر ستاد توسعه فناوری‌ها و صنایع دانش‌بنیان مواد و ساخت پیشرفته ادامه داد: خوشبختانه نوعی بلوغ در بدنه اجرایی کشور ایجاد شده و امروز شاهد هستیم که هرگاه یک دستگاه اقدامی را آغاز می‌کند، سایر دستگاه‌ها نیز برای تکمیل آن وارد عمل می‌شوند تا فرآیند بومی‌سازی به نتیجه برسد.
پایان وابستگی به واردات الکترود‌های گرافیتی
وی در تشریح یکی از نمونه‌های موفق بومی‌سازی گفت: الکترود‌های گرافیتی سال‌ها از مسائل و چالش‌های اصلی کشور بودند. این تجهیزات که در کوره‌های قوس الکتریکی برای ذوب مواد اولیه و تولید فولاد استفاده می‌شوند، از کالا‌های راهبردی کشور به شمار می‌روند و سال‌ها از خارج وارد می‌شدند.
ضرغام افزود: میزان ارزبری این محصول بسیار قابل توجه بود و سالانه نزدیک به دو میلیارد دلار برای تأمین آن هزینه می‌شد. این محصول در فهرست اقلام راهبردی قرار داشت و معاونت علمی و وزارت صمت نیز پیگیر بومی‌سازی آن بودند.
وی خاطرنشان کرد: با حمایت‌های صورت‌گرفته از سوی نهاد‌های مختلف، اکنون شرکت دانش بنیان «نوین الکترود اردکان» موفق شده است پس از سال‌ها این محصول راهبردی را در داخل کشور تولید کند و در اختیار صنایع فولادی قرار دهد.
دبیر ستاد توسعه فناوری‌ها و صنایع دانش‌بنیان مواد و ساخت پیشرفته تأکید کرد: مجموعه‌های بزرگ فولادی نیز در این مسیر مشارکت کرده و سرمایه‌گذاری انجام داده‌اند. امروز می‌توانیم ادعا کنیم که الکترود گرافیتی، محصولی که سال‌ها تحت تأثیر تحریم‌ها با دشواری و هزینه بالا وارد می‌شد، در کشور تولید می‌شود.
توسعه زنجیره ارزش؛ مسیر تحقق استقلال فناورانه
وی با اشاره به ضرورت تکمیل زنجیره‌های ارزش در کشور گفت: برای تولید الکترود گرافیتی، ماده اولیه‌ای مورد نیاز است که یکی از اصلی‌ترین مواد پایه این محصول محسوب می‌شود. به همین دلیل معاونت علمی برنامه‌هایی را برای تولید و بومی‌سازی این ماده نیز آغاز کرده است.
ضرغام ادامه داد: رویکرد ما این است که تنها به تولید یک محصول اکتفا نکنیم، بلکه کل زنجیره ارزش را مورد توجه قرار دهیم و برای بومی‌سازی تک‌تک حلقه‌های آن برنامه داشته باشیم.
وی تصریح کرد: امروز برداشت من از استقلال با گذشته متفاوت است. استقلال صرفاً به معنای تولید یک محصول نیست، بلکه زمانی محقق می‌شود که کل زنجیره ارزش آن محصول در داخل کشور شکل گرفته باشد. تولید محصولی که بخش عمده تجهیزات یا مواد اولیه آن وارداتی باشد ارزشمند است، اما همچنان وابستگی و آسیب‌پذیری را از بین نمی‌برد.
برنامه‌ریزی برای توسعه زنجیره‌های ارزش راهبردی
دبیر ستاد توسعه فناوری‌ها و صنایع دانش‌بنیان مواد و ساخت پیشرفته اظهار کرد: در حوزه‌هایی مانند محصولات پلیمری، زنجیره ارزش منیزیم و همچنین سوپرآلیاژ‌ها برنامه‌های مشخصی را آغاز کرده‌ایم. سوپرآلیاژ‌ها از جمله مواد راهبردی مورد نیاز صنایع مهمی مانند پتروشیمی، فولاد و سایر صنایع دارای شرایط عملیاتی ویژه هستند.
وی افزود: در این حوزه همکاری‌هایی با مجموعه‌های فناور مستقر در شهرک علمی و تحقیقاتی اصفهان آغاز شده و امیدواریم در پایان سال ۱۴۰۵ یا سال ۱۴۰۶ بتوانیم نتایج و دستاورد‌های این برنامه‌ها را ارائه کنیم.
اصلاح تعرفه‌ها برای جلوگیری از خام‌فروشی
ضرغام با اشاره به اقدامات سیاستی ستاد در حوزه مواد و ساخت پیشرفته گفت: یکی دیگر از موضوعات مهمی که در ستاد پیگیری شد، اصلاح تعرفه‌های گمرکی مرتبط با صادرات مواد خام و نیمه‌خام بود.
وی افزود: ایران از ظرفیت بالایی در حوزه معادن و منابع اولیه برخوردار است، اما سال‌هاست کشور‌های دیگر مواد خام را با قیمت پایین از کشور دریافت کرده، پس از ایجاد ارزش افزوده دوباره آن را به بازار ایران عرضه می‌کنند.
دبیر ستاد توسعه فناوری‌ها و صنایع دانش‌بنیان مواد و ساخت پیشرفته تصریح کرد: کشور‌های پیشرفته کشور‌هایی هستند که مواد اولیه دریافت می‌کنند و محصولات فناورانه صادر می‌کنند. اگر بخواهیم در مسیر توسعه قرار بگیریم، باید این چرخه را معکوس کنیم و به جای صادرات مواد خام، صادرکننده محصولات فناورانه باشیم.
وی ادامه داد: در حال حاضر همچنان با مسئله خام‌‌فروشی مواجه هستیم. ارزش افزوده‌ای که از تبدیل مواد اولیه به محصولات فناورانه حاصل می‌شود، قابل مقایسه با فروش مواد خام نیست و علاوه بر مزایای اقتصادی، تاب‌آوری کشور را در برابر تحریم‌ها نیز افزایش می‌دهد.
مشوق‌های تعرفه‌ای برای تکمیل زنجیره تولید
ضرغام گفت: در کمیسیون‌های دولت و وزارت صمت پیگیری‌هایی انجام دادیم تا تعرفه‌های صادراتی به گونه‌ای اصلاح شوند که توسعه زنجیره ارزش را تشویق کنند.
وی توضیح داد: هدف این است که هرچه محصول خام‌تر باشد، تعرفه بالاتری داشته باشد و هرچه به سمت تولید محصول نهایی و فناورانه حرکت کند، تعرفه کاهش یابد. این سیاست می‌تواند فعالان معدنی، پتروشیمی و سایر صنایع را به سمت تولید محصولات با ارزش افزوده بیشتر سوق دهد.
تدوین گزارش عملکرد ۱۰ ساله ستاد مواد و ساخت پیشرفته
دبیر ستاد توسعه فناوری‌ها و صنایع دانش‌بنیان مواد و ساخت پیشرفته به اقدامات انجام‌شده در حوزه مدیریت دانش اشاره کرد و گفت: یکی از نیاز‌های جدی کشور مستندسازی تجربیات و فعالیت‌های انجام‌شده در نهاد‌های مختلف است.
وی افزود: در همین راستا، تمامی فعالیت‌ها، طرح‌ها، حمایت‌ها و برنامه‌های ستاد مواد و ساخت پیشرفته از زمان تأسیس تاکنون گردآوری و مستندسازی شده است.
ضرغام در پایان خاطرنشان کرد: این گزارش عملکرد ۱۰ ساله، جزئیات کاملی از فعالیت‌های ستاد، طرح‌های مورد حمایت، محصولات بومی‌سازی‌شده و برنامه‌های اجرایی را دربرمی‌گیرد و می‌تواند برای سیاست‌گذاران، پژوهشگران و فعالان این حوزه مفید باشد.