پنجشنبه  21  فروردین  1399
Print Short Link
Zoom In
Zoom Out
اختران سپهر فرهنگ و تمدن اسلام و ایران

ابن‌عِنَبه؛ نسب‌شناس شیعه

سه شنبه 01 بهمن 1398 ساعت 00:08
سید جمال‌الدین احمد بن علی حسینی، معروف به «ابن عِنَبه»، مورخ و نسب‌شناس شیعی قرون هشتم و نهم هجری قمری است.

 گروه فرهنگ و هنر خبرگزاری آنا ـ بارها شنیده‌ایم که گذشته چراغ راه آینده است. این چراغ، روشنگر مسیری است که به ساختن بنای تمدن ایرانی اسلامی می‌انجامد. چراغی که انوار روشنگرش حاصل تلاش صدها حکیم، هنرمند و فیلسوف مسلمان است که از قرن‌ها پیش خشت به خشت این بنای سترگ را روی هم گذاشته‌اند.

با شما مخاطب گرامی قراری گذاشته‌ایم تا هر روز به بهانه عددی که تقویم برای تاریخ آن روز به ما نشان می‌دهد، به زندگی یکی از مشاهیر و بزرگان تاریخ کهن ایران و اسلام مختصر اشاره‌ای کنیم تا بتوانیم پس از یک سال، با این انوار روشنگر چراغ تمدن و فرهنگ آشنا شویم. به این منظور هر روز صبح، بخشی از تاریخ کهن خود و افتخارات آن را مرور خواهیم کرد.

برای خوشه‌چینی از این خرمن دانش و فرهنگ، جلد اول کتاب«تقویم تاریخ فرهنگ و تمدن اسلام و ایران» تألیف دکتر علی‌اکبر ولایتی که به سال ۱۳۹۲ در انتشارات امیرکبیر به زیور طبع آراسته شده، بهره برده‌ایم.

پیش از ظهور اسلام، عرب‌ها به دو دانش شبه‌تاریخ‌نگاری علاقه فراوانی نشان می‌دادند: یکی انساب و دیگری ایام‌العرب. علاقه عرب پیش از اسلام به این دو، ریشه در ویژگی‌های جامعه قومی و قبیله‌ای آن دوران داشت، اما نیازهای جامعه رو به توسعه اسلامی هم ضرورت بعضی از علوم قدیم را دوچندان می‌کرد؛گرچه کارکرد این علوم، اساساً دچار تغییر شده بود. یکی از این علوم، علم انساب بود که در آن که در آن، بزرگانی چون ابن عِنَبه به شهرت عالمگیری رسیدند.

نسب‌شناسی که نسبش به  حَسنین (ع) می‌رسید

سید جمال‌الدین احمد بن علی حسینی، معروف به «ابن عِنَبه»، مورخ و نسب‌شناس شیعی قرون هشتم و نهم هجری قمری است.

ابن عِنَبه خود اشاره می‌کند که نسبش از طرف پدر به امام حسن(ع) و از طرف مادر به امام حسین(ع) می‌رسد. از این رو، وی را حسنی حسینی نیز گفته‌اند. نیای او عنبه اصغر نام داشت. بدین سبب او را ابن عنبه خواندند.

 وی در حدود سال  748ق در حلّه زاده شد و از همان آغاز جوانی در جرگه شاگردان ابوعبدالله محمد بن معیه دیباجی، نسب‌شناس معروف شیعی درآمد. ابن عنبه نزد او فقه، حساب، ادب، شعر، تاریخ و نسب‌شناسی فرا گرفت و از شاگردان و همراهان خاص او شد. ابن عنبه از کتاب‌ها و استادان بسیاری کسب فیض کرد اما بیشترین بهره علمی را از آثار ابن معیه برد. پس از درگذشت ابن‌معیه، او به اصفهان، هرات، سمرقند و مکه سفر کرد و از نسب‌شناسان بسیاری بهره گرفت.وی در 828ق درگذشت. 

 ابن عِنَبه و سه تحریر از یک کتاب

ابن عنبه تألیفاتی داشته که برخی از آنها باقی مانده است. آثار باقی‌مانده و یا منسوب به ابن عنبه همگی درباره نسب‌شناسی است. مهم‌ترین اثر او در این زمینه عمدة الطالب فی انساب آل ابی طالب است. ابن عنبه این اثر را سه بار تحریر کرد: تحریر نخست آن مفصل و نامنظم بود و آن را به امیر تیمورگورکان تقدیم کرد و از این‌رو به عمدة الطالب تیموری معروف شد.

تحریر دوم، دو سومِ حجم تحریر نخست است و به عمدة الطالب جلالی معروف است و مؤلف آن را برای جلال‌الدین حسن بن علی بن حسن بن محمد حسینی تدوین کرد.

تحریر سوم را برای سلطان شریف محمد  مشعشعی تدوین کرد و در 10 صفر 827 از آن فراغت یافته است. عمدة الطالب جلالی در 1318ق در بمبئی، بار دوم در 1358ق در نجف و بار سوم در 1380ق در همان‌جا و به کوشش محمدحسن آل‌طالقانی چاپ شد.

آثار باقی‌مانده و یا منسوب به ابن عِنَبه همگی درباره نسب‌شناسی است

کتاب دیگر ابن عنبه، الفصول الفخریة فی اصول البریة است که آن را به زبان فارسی و برای فخرالدین حسن بن شمس‌الدین محمد، از نوادگان امام زین‌العابدین(ع) که از عالمان سبزوار بود، نوشت. این کتاب در 1346 به کوشش جلال‌الدین حسینی محدث ارموی در تهران به چاپ رسید.

این کتاب در تبار آدم تا نوح و سپس گسترش فرزندان نوح و نیز در نیاکان پیامبر(ص) تا ابوطالب است. شباهت فراوان این این کتاب به کتاب عمدة‌الطالب جلالی چنان است که برخی گفته‌اند کتاب الفصول ترجمه عمدة‌الطالب است.

انتهای پیام/4104/

http://ana.ir/i/467416
ابن عِبری؛ مؤلفی کوشا و پرکار

ابن عِبری؛ مؤلفی کوشا و پرکار

قاضی برجسته‌ای که استاد عبید زاکانی و حافظ شد

قاضی برجسته‌ای که استاد عبید زاکانی و حافظ شد

ابن مَردویه؛ محدثی از دیار اصفهان

ابن مَردویه؛ محدثی از دیار اصفهان

ابوعبدالله محمد بتّانی؛  ستاره‌شناس مسلمان که الهام‌بخش دانشمندان غربی شد

ابوعبدالله محمد بتّانی؛ ستاره‌شناس مسلمان که الهام‌بخش دانشمندان غربی شد

صفی‌الدین اُرمَوی و ابداعات ماندگار در فن موسیقی

صفی‌الدین اُرمَوی و ابداعات ماندگار در فن موسیقی

ابن عربشاه؛ شاعر چیره‌دست دمشقی

ابن عربشاه؛ شاعر چیره‌دست دمشقی

ابن فهد؛ تاریخ‌نگار اهل حجاز

ابن فهد؛ تاریخ‌نگار اهل حجاز

اشرف مَراغی؛ شاعری که کلمات قصار امیرالمؤمنین(ع) را به نظم درآورد

اشرف مَراغی؛ شاعری که کلمات قصار امیرالمؤمنین(ع) را به نظم درآورد

ابومسلم خراسانی؛ مرد شعر و شمشیر

ابومسلم خراسانی؛ مرد شعر و شمشیر

اثیرالدین اَخسیکَتی؛ قصیده‌سرای سبک خراسانی

اثیرالدین اَخسیکَتی؛ قصیده‌سرای سبک خراسانی

صابر ترمذی؛ شاعری از دیار خراسان

صابر ترمذی؛ شاعری از دیار خراسان

ابوسعید ابوالخیر و عرفان هماهنگ با زندگی روزمره

ابوسعید ابوالخیر و عرفان هماهنگ با زندگی روزمره

ابن فُوَطی؛ کتابدار رصدخانه مراغه

ابن فُوَطی؛ کتابدار رصدخانه مراغه

ابن طفیل، مؤلف رساله «حی بن یقظان»

ابن طفیل، مؤلف رساله «حی بن یقظان»

ابن عِماد؛ فقیه دمشقی

ابن عِماد؛ فقیه دمشقی

 ابوالحسن بِقاعی؛ مخالف سرسخت صوفیان

 ابوالحسن بِقاعی؛ مخالف سرسخت صوفیان

ابن ابّار؛ فقیه شاعر

ابن ابّار؛ فقیه شاعر

ابوالحسن بَغَوی؛ فقیه خراسانی ساکن مکه

ابوالحسن بَغَوی؛ فقیه خراسانی ساکن مکه

ابن صیرفی؛ مورخی از دیار مصر

ابن صیرفی؛ مورخی از دیار مصر

میرزاتقی‌خان امیرکبیر؛ از مبارزه با استعمار خارجی تا اصلاحات در امور داخلی

میرزاتقی‌خان امیرکبیر؛ از مبارزه با استعمار خارجی تا اصلاحات در امور داخلی

ابن‌رُقیقه و شیوه منحصر به‌فرد درمان آب‌مروارید

ابن‌رُقیقه و شیوه منحصر به‌فرد درمان آب‌مروارید

شیوه‌های جالب آموزش موسیقی در 1000 سال پیش

شیوه‌های جالب آموزش موسیقی در 1000 سال پیش

انوشیروان خالد؛ روایتگر تاریخ سلجوقیان

انوشیروان خالد؛ روایتگر تاریخ سلجوقیان

ابن بنّای مراکشی و روش جذر تقریبی اعداد گنگ

ابن بنّای مراکشی و روش جذر تقریبی اعداد گنگ

عبدالسلام فیتوری؛ عارفی از دیار طرابلس

عبدالسلام فیتوری؛ عارفی از دیار طرابلس

ابن نجّار؛ مورخ معتمد

ابن نجّار؛ مورخ معتمد

ابن ابی‌لیلی، فقیه دوستدار امیرالمومنین (ع)

ابن ابی‌لیلی، فقیه دوستدار امیرالمومنین (ع)

ابن ابی‌البیان؛ استاد داروشناس

ابن ابی‌البیان؛ استاد داروشناس

ابن‌عالِمه؛ طبیب هنردوست دمشقی

ابن‌عالِمه؛ طبیب هنردوست دمشقی